Vechten om textiel erfgoed te redden

interview | Textielcollecties verpieteren in museumdepots of verdwijnen naar het buitenland, conservatoren en restauratoren worden wegbezuinigd. Bijna niemand maakt zich druk over het textiele erfgoed. Vandaag is er een symposium over dit probleem.

Er zijn geweldige textielcollecties in Nederlandse musea. Mode is populair en krijgt veel aandacht. Weefsels, tapijten en kostuums daarentegen waren al nooit sexy artikelen, en door de bezuinigingen komen ze nu nog minder of helemaal niet meer uit het depot. Door het ontslag van textielconservatoren en -restauratoren verdwijnt ook de kennis uit de musea. Bovendien komt het onderhoud van de kwetsbare textielcollecties in gevaar. Vandaag wijdt de Textielcommissie een symposium aan dit probleem. Maar de commissie, die zich inzet voor het behoud van het textiele erfgoed, wil het niet laten bij 'zielige verhalen'. "We zoeken ook naar creatieve oplossingen", zeggen Linda Hanssen en Sjouk Hoitsma, die het symposium hebben georganiseerd.

Beiden kregen zelf ook te maken met de bezuinigingen. Hanssen werd op 1 januari boventallig verklaard als textielconservator bij het Wereldmuseum in Rotterdam, samen met nog 26 van de 35 medewerkers. Hoitsma werkt als conservator bij Museum Rotterdam, dat begin 2013 de deuren van het dure Schielandshuis sloot onder druk van de bezuinigingen. In afwachting van nieuwe huisvesting organiseert het museum jaarlijks een grote tentoonstelling op Rotterdamse locaties. Daarin worden ook delen van de textielcollectie getoond.

Waarom deze noodkreet over de textielcollecties? Musea moeten toch over de hele linie bezuinigen?

Hoitsma: "Dat klopt, maar het textiele erfgoed, met uitzondering van mode en design, wordt onevenredig zwaar getroffen."

Zo werden de enige twee conservatoren etnografische textiel die Nederland nog had - in het Tropenmuseum in Amsterdam en het Wereldmuseum in Rotterdam - allebei wegbezuinigd. Ook de baan van de textielrestaurator van Breda's Museum en het Legermuseum in Delft is geschrapt. Nederland heeft nu nog negen textiel-/kostuum-/modeconservatoren. De meesten hebben er ook taken bijgekregen of werken minder uren. Onlangs moest het Theater Instituut in Amsterdam de deuren sluiten waardoor een belangrijke collectie kostuums niet meer zichtbaar is. Ook Museum Nusantara in Delft met een bijzondere collectie Indonesische weefsels is gesloten. Het museum is al meer dan een jaar dicht, de sluiting bleef vrijwel onopgemerkt.

Al net zo geruisloos verdween een belangrijke particuliere collectie 18de- en 19de-eeuwse Nederlandse kostuums naar het buitenland. Het ModeMuseum in Antwerpen kreeg de voorkeur van de verzamelaarster. Ze vreesde dat haar collectie in een Nederlands museum weinig geëxposeerd zou worden.

Geen museumdirecteur die zich er echt druk om lijkt te maken dat textiel erfgoed naar het buitenland verdwijnt. Dat was een paar jaar geleden wel anders, toen het armlastige Museum Gouda een schilderij van Marlene Dumas liet veilen om een faillissement te voorkomen. Toen schreeuwde de museumwereld moord en brand over de verkwanseling van cultureel erfgoed.

Waarom is er zo weinig waardering voor textiel?

Hanssen: "Textiel is nu eenmaal niet zo populair als bijvoorbeeld schilderkunst. Zeker nu musea worden afgerekend op bezoekersaantallen zal de keuze voor een textieltentoonstelling niet voor de hand liggen. Men is immers steeds meer afhankelijk van blockbusters. Textiel vergt ook nog eens speciale zorg, die veel geld en vakkennis vereist. Als die kennis uit huis verdwijnt, kunnen geen aankopen meer worden gedaan, schenkingen niet juist gewaardeerd en weet men ook niet meer wat zich aan textiel in de collectie bevindt."

Hoitsma: "Door het vertrek van deze textielconservatoren worden de collecties ook veel minder of helemaal niet meer tentoongesteld."

Maar je kunt die verzamelingen toch ook digitaal ontsluiten.

Hoitsma: "Daar zijn ook plannen voor, want we gaan niet bij de pakken neerzitten. Daar is het symposium ook voor bedoeld. Zeven musea met mode- en kostuumcollecties gaan nog dit jaar samenwerken in Modemuze (zie kader). Je mist dan wel de sensatie van kostuums in het echt zien, maar je maakt de collecties in ieder geval zichtbaar."

Moeten musea ook niet eens goed kijken of wel alles bewaard moet blijven voor de eeuwigheid?

Hoitsma: "Ontzamelen is beslist ook een optie. Het digitaal toegankelijk maken van de textielcollecties is de kans om nog eens goed te kijken naar wat er in de depots ligt. En de vraag te stellen: moeten we dit echt bewaren, of kunnen we ruilen met andere musea? De collecties zijn vaak al honderd jaar oud en elke generatie had zijn eigen ideeën over wat er behouden moest blijven."

Textiel is niet populair, maar het loopt wel storm bij tentoonstellingen over bekende mode-ontwerpers als Jean Paul Gaultier (in de Kunsthal in Rotterdam) en Chanel (Gemeentemuseum Den Haag).

Hoitsma: "Mode is wel een sexy onderwerp. Kijk maar eens hoeveel bezoekers de Kunsthal momenteel trekt met een tentoonstelling over schoenen. Daar maken we ons ook geen zorgen over. Het gaat om de grote collecties niet-mode en met name de niet-westerse textiel, die worden bedreigd."

Hanssen: "Bijkomend probleem is dat er ook nog veel verborgen textielcollecties in Nederland zijn. Een voorbeeld is koloniaal textiel, dat aanwezig is bij veel oudere mensen die banden met Indonesië hadden. Kinderen zijn meestal niet geïnteresseerd en musea hebben vaak overvolle depots en geen kennis meer in huis om de schenkingen op waarde te schatten."

Zou het een idee zijn om een pool te vormen van textielconservatoren, waaruit elk museum kan putten?

Dat is zeker het overwegen waard, menen Hoitsma en Hanssen. Zo'n pool is er al wel van textielrestauratoren. Ook zou het volgens hen helpen als er op universitair niveau weer aandacht komt voor textielstudies. Tot tien jaar geleden was er nog een leerstoel textiel/kostuumgeschiedenis aan de universiteit van Leiden. Hoitsma: "Zo'n leerstoel zou kunnen fungeren als kenniscentrum voor die musea waar nu de kennis sluipenderwijs verdwijnt."

Modemuze

Zeven musea met mode- en kostuumcollecties gaan nog dit jaar samenwerken onder de naam Modemuze. Ze hebben van diverse fondsen geld gekregen voor het ontwikkelen van een digitaal platform om hun textielcollecties permanent zichtbaar te maken. Eind dit jaar is een eerste versie van de site klaar. Het gaat om tienduizenden kledingstukken en accessoires, die vanwege hun kwetsbaarheid niet permanent kunnen worden getoond. Samen vertegenwoordigen ze bijna vier eeuwen mode- en kostuumgeschiedenis. Gebruikers kunnen straks niet alleen kijken naar de collectie Nederland op het gebied van de mode, maar ook zelf verhalen en beelden toevoegen.

De volgende musea doen mee: Amsterdam Museum, Centraal Museum Utrecht, Fries Museum Leeuwarden, Gemeentemuseum Den Haag, Museum Rotterdam, Paleis Het Loo en het Rijksmuseum in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden