Vaticaan wapent zich tegen Amerikaanse nonnen

Amerikaanse nonnen trekken per bus door de VS om te protesteren tegen bezuinigingsvoorstellen die arme families treffen. Beeld AFP

Amerikaanse nonnen staan sinds kort onder curatele van drie kardinalen. Ze zouden met 'radicaal feminisme' een gevaar zijn voor de kerk. Twee boeken, over het tolereren van homoseksualiteit en God als vrouw, zijn verboden.

Op het eerste gezicht is er weinig gevaarlijks te ontdekken aan Amerikaanse nonnen. Ze zijn gemiddeld 74 jaar, werken veel onder armen en kanslozen, bidden, wijden hun leven aan de kerk. En toch moeten ze onder curatele, vindt het Vaticaan.

Na een diepgaand onderzoek sinds 2008, een apostolische visitatie, kwam het Vaticaan dit voorjaar met de conclusie dat de Amerikaanse nonnen zich niet opstellen volgens de kerkelijke leer. Ze zouden radicaal feministisch zijn en de kerk schaden. Maar liefst drie kardinalen zijn aangesteld om hen voortaan in toom te houden.

Naar Rome
Pijnlijk getroffen door dit besluit reisden Pat Farell en Janet Mock, president en directeur van de LCWR, de koepel van vrouwelijke religieuzen in de VS, begin juni af naar Rome. Ze wilden een gesprek met hun landgenoot kardinaal William Levada, die als voorzitter van de Congregatie voor de geloofsleer zijn fiat had gegeven aan het besluit om de nonnen onder curatele te stellen.

In een interview met National Catholic Reporter zei Levada onlangs dat hij persoonlijk niets tegen Amerikaanse vrouwelijke religieuzen heeft, maar dat hij zich vooral zorgen maakt over de LCWR, de koepel die 80 procent van de 56.000 nonnen in de VS vertegenwoordigt.

Voor twee nonnen is het Vaticaan in het bijzonder beducht, Margaret Farley en Elisabeth Johnson. Dat zij allebei gelden als toptheologen, maakt de angst van het Vaticaan misschien wat begrijpelijker. Zusters die als hoogleraar theologie bedrijven zijn bedreigender dan zusters die eten geven aan arme kinderen.

Vreemd is alleen de timing van Rome. Farley is met emeritaat, en Johnson is 71. Ze hebben tientallen jaren gewerkt aan een consistent oeuvre. Wat ze nu schrijven, wijkt niet af van hun eerdere werk. Het boek 'Just Love', waarin Margaret Farley onder meer pleit voor acceptatie van homoseksuele relaties en voor masturbatie, kwam in 2006 uit. Pas vorige maand kwam de Congregatie voor de geloofsleer met een officiële afkeuring van het boek.

Toeval of niet, dat was net toen kardinaal Levada het presidium van de Amerikaanse nonnen ontving. Dat het boek van Farley - over masturbatie, homoliefde en het geluk van het opnieuw trouwen na scheiding - tot afschuw leidt op de burelen bij het Sint Pietersplein, is nog wel voor te stellen. Maar waarom die bezwaren tegen het werk van Johnson?

Radboud Universiteit
"Ik begrijp het niet", zegt Maaike de Haardt. De theologe bekleedt als hoogleraar Religie en Gender de Catharina Halkes leerstoel aan de Radboud Universiteit Nijmegen en is daarnaast in deeltijd universitair hoofddocent aan de Universiteit van Tilburg. "En ik begrijp al helemaal niet waarom dit juist nu gebeurt."

Op haar bureau op de veertiende verdieping van de Erasmustoren in Nijmegen ligt het boek 'A Quest for the Living God' uit 2007, van Elisabeth Johnson. De Haardt: "Uit deze titel, 'Zoektocht naar de levende God', spreekt een groot geloof. Dé levende God, niet 'een' levende God. Zo ken ik Elisabeth Johnson uit haar werk. Ze is systematisch theologe, net als ik. Ze onderzoekt hoe je over God kunt spreken."

De Amerikaanse bisschoppenconferentie voorzag dit boek vorig jaar van het label 'gevaarlijk'. Katholieke scholen moesten het weren.

Maaike de Haardt kent Elisabeth Johnson dankzij bisschop Ernst van Breda. Die wees haar in 1985 op een artikel van de Amerikaanse. "Johnson beschrijft God op een klassieke, orthodoxe manier. Ze maakt daarbij gebruik van de Bijbel, de kerkvaders, de traditie en de ervaringen van gelovigen nu. Ze zegt eigenlijk dat we niet helemaal kunnen overzien wie of hoe God is. En dat we God dus altijd tekort doen als we God als mannelijk schetsen, of als vrouwelijk. Heel orthodox."

Kanjer
Voor de duidelijkheid: Johnson is hoogleraar aan de jezuïetenuniversiteit Fordham in New York, is president geweest van de Vereniging van Amerikaanse theologen, heeft deel uitgemaakt van door het Vaticaan ingestelde commissies, en geldt onder collega's als een kanjer van een systematisch theoloog.

In een interview in 2009 zegt Johnson dat ze werkt aan een 'volwassen theologie, omdat moderne gelovigen daar nu sterke behoefte aan hebben.' Neem de drie-eenheid. Een onmogelijk begrip. God, Jezus en de Heilige Geest? Elisabeth Johnson kent ook wel die nuchtere conclusie: 'Twee mannen en een vogel, dus'. Voor katholieke gelovigen die daar iets zinnigs op willen terugzeggen, beschreef ze God als de Drie-ene: Geest, Christus en Schepper. Maaike de Haardt: "De incarnatie, de menswording van Christus, is voor Johnson een belangrijk thema."

Misschien is het Vaticaan toch gevallen over de titel 'She who is', waarin Johnson God als vrouw voorstelt. Daarmee zou een academische theologe als zij misschien wel eens de door het Vaticaan gehanteerde argumenten tegen de priesterwijding van vrouwen onderuit kunnen halen. En dan gaan in Rome alle alarmbellen rinkelen.

Geen activiste
Maar volgens Maaike de Haardt is de priesterwijding van vrouwen voor Johnson geen thema. "Ze is geen activiste, het speelt in haar werk geen rol." In hetzelfde interview uit 2009 legt Johnson uit waarom ze over God ook als vrouw spreekt. Het bezwaar van uitsluitend in mannelijke termen spreken over God is dat het bestaande ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen bevestigt, met alle gewelddadige gevolgen van dien. Dat kan een bij de kerk betrokken theoloog nooit voor haar rekening willen nemen, zegt ze.

De bezwaren tegen Johnson zijn vorig jaar geformuleerd door de Amerikaanse bisschoppenconferentie, bij monde van aartsbisschop Timothy Dolan van New York. Dolan staat niet bekend als opvallend conservatief. Hij heeft in november, toen hij samen met anderen tot kardinaal gecreeërd werd, een gloedvolle en inspirerende toespraak gehouden over gelovig zijn in een moderne geseculariseerde omgeving. Daarmee lijkt hij eerder een bondgenoot te kunnen zijn dan een tegenstander van Elisabeth Johnson. Allebei toegewijd aan de kerk, allebei actief in hun inzet voor katholieke gelovigen nu.

Toch heeft kardinaal Dolan zich, enkele maanden voor hij kardinaal werd, aan de zijde van het Vaticaan geschaard in zijn afkeuring van het werk van Johnson.

Dertien Amerikaanse senatoren hebben openlijk hun steun aan de vrouwelijke religieuzen uitgesproken. De Katholieke vereniging van Amerikaanse theologen CTSA verklaarde zich vorig jaar na een stemming op één na unaniem solidair met Johnson. De CTSA vroeg de Amerikaanse bisschoppenconferentie waarom die het conflict dat er kennelijk met Johnson was, niet had aangepakt op de manier die officieel was afgesproken. De aanpak van de bisschoppen - openlijk veroordelen zonder overleg vooraf - kan schadelijk zijn voor de reputatie van de theoloog in kwestie, zei de CTSA. De Amerikaanse bisschoppenconferentie was blijkbaar zo gealarmeerd door het vier jaar eerder verschenen boek van Elisabeth Johnson, dat ze zelfs geen gesprek met haar hadden kunnen voeren. Enigszins verbaasd vernam Johnson vorig jaar de veroordeling van de zijde van Amerikaanse bisschoppen. Ze wilde graag een keer praten, zei Johnson. "Mijn werk gaat over dialoog."

Over vier weken komt de koepel LCWR bijeen om zich te bezinnen op de stappen van het Vaticaan. Kardinaal Levada heeft daarvoor toestemming gegeven, zei hij vorige maand.

"Wat aan de hele kwestie misschien het vreemdst is," zegt Maaike de Haardt, "dat Johnson, alsook Margaret Farley, schrijft wat veel theologen en ook veel moderne gelovigen denken en al heel lang naar buiten brengen. Zo nieuw is het niet. Johnson is ook niet tegen de kerk, integendeel. Als religieuze heeft ze juist haar leven gewijd aan de kerk. Misschien zit juist daarin het gevaar."

Man die misbruik tolereerde moet nonnen weg wijzen
In 2008 begon de Congregatie voor de geloofsleer een diepgaand onderzoek naar de Amerikaanse vrouwelijke religieuzen, in opdracht van paus Benedictus XVI. Pijnlijk was niet alleen dat de koepel van de Amerikaanse nonnen, de LCWR, dit onderzoek zelf moest betalen en min of meer organiseren. Pijnlijk is vooral de uitkomst, die in april dit jaar bekend werd. De Congregatie voor de geloofsleer heeft geen vertrouwen meer in de vrouwelijke religieuzen. Hun activiteiten zouden schadelijk zijn voor de kerk. Boeken van religieuzen die jaren als hoogleraar op katholieke instituten gewerkt hebben, moeten van de opleidingen geweerd worden. Drie kardinalen, behept met kennelijk meer wijsheid, moeten hen bij de hand nemen en weer op de goede weg leiden. De koepel van de vrouwelijke religieuzen sprak in een reactie van "een schandaal dat pijn doet".

Een van de kardinalen die hen op het rechte pad moet leiden is de Amerikaanse aartsbisschop Law. Hij moest in 2002 uit zijn bisdom Boston vertrekken omdat hij niet had ingegrepen terwijl hij wist dat zijn priesters seksueel misbruik pleegden.

Sympathisante Kate Conmy betuigt haar steun aan de nonnen tijdens de Amerikaanse bisschoppenconferentie van vorige maand. Beeld AP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden