Vastzetten hoogbejaarde is onbeschaafd

Anton Mussert (hoed in de hand) loopt voorop tijdens een manifestatie van de NSB. Veel boeren uit de grensstreek, ook Bruins, sloten zich aan. Beeld anp
Anton Mussert (hoed in de hand) loopt voorop tijdens een manifestatie van de NSB. Veel boeren uit de grensstreek, ook Bruins, sloten zich aan.Beeld anp

De 92 jaar oude oorlogsmisdadiger Siert Bruins is een vrij man. De rechtbank in de Duitse stad Hagen zag geen mogelijkheid hem te veroordelen wegens moord op de Groningse verzetsman Aldert Klaas Dijkema in september 1944. Is een proces tegen zo'n oude verdachte wel zinvol?

Henk Leegte, doopsgezind predikant in Amsterdam:
"Dit is typisch een geval van unfinished business. Dat is een term uit het pastoraat voor zaken die ons als individu of als samenleving blijven bezighouden. Ze houden ons bezet, en zolang dat zo is zijn we niet vrij. Bij sterfbedden kun je ermee te maken krijgen, mensen die vlak voor hun dood nog worstelen met onopgeloste dingen uit het verleden.

Mijn vader zei altijd: 'Je moet van ophouden weten'. Eigenlijk weet ik niet goed wat ik ervan moet vinden. Ik heb de Tweede Wereldoorlog zelf niet meegemaakt. Maar er zijn mensen die er nog steeds onder lijden. Vergeving is niet aan de orde, want Bruins heeft er niet om gevraagd. We zouden ons ervan af kunnen maken door te zeggen dat het een Duitse zaak is. De Duitse justitie berecht een Duitser. Maar die benadering is te gemakkelijk. De kern van de zaak is beschaving.

De VS en Canada hebben ons bevrijd van de heidenen om de beschaving te redden. Willem Elsschot vond de executie in 1946 van de Vlaamse activist August Borms, wegens collaboratie met de nazi's, onbeschaafd. Borms was 68 en liep op krukken. Elsschot schreef een woedend gedicht over die executie, dat lijkt op het indrukwekkende gedicht dat hij twaalf jaar eerder schreef over de onthoofding van Marinus van der Lubbe door de nazi's. Elsschot is verguisd vanwege het gedicht over Borms, maar voor hem stond net als destijds bij de onthoofding van Van der Lubbe de beschaving op het spel en daarvoor was de oorlog toch gevoerd?

Bruins hangt niet het lot van Van der Lubbe of Borms boven het hoofd. Toch, ook het vastzetten van een man van 92 is, zelfs al is hij een misdadiger, onbeschaafd.

De joodse schrijver Abel Herzberg zei over de laatste Duitse oorlogsmisdadigers die in Breda levenslang uitzaten: 'Laat ze maar gaan. Ik heb ze niet meer nodig'. Hij bedoelde dat hij hen voor zijn vergelding niet meer nodig had. Herzberg mocht dat zeggen, ik niet. Daarom laat ik het Herzberg doen. Ik hoop voor de nabestaanden van Bruins' slachtoffers dat ze hem, in navolging van Herzberg, niet langer nodig hebben.

Bruins was behalve een enorme boef ook laf, wat blijkt uit de manier waarop ze Dijkema hebben doodgeschoten. "Ga maar even pissen", zeiden ze en toen schoten ze hem in de rug. Daardoor hoefden ze hem niet in de ogen te kijken. Op dezelfde manier hebben de nazi's ook de Deense predikant Kaj Munk vermoord.

Bruins had het proces kunnen benutten om schoon schip te maken. Maar dat zat er niet in. Als hij het toch had gedaan dan was de kwestie van vergeving wel aan de orde geweest. Misschien kun je na zulke vreselijke misdaden ook alleen maar verder leven door je vast te blijven klampen aan je ideologie, hoe fout die ook is. Als je moet erkennen dat alles wat je gedaan hebt helemaal verkeerd was dan valt daar bijna niet mee te leven. Je onderdrukt, je verdringt, je doet een deksel op het verleden. Het wordt dan wel een verschrikkelijk leven. Ik weet niet of het zo is gegaan met Bruins. Het is speculatie. Het is in elk geval geen fraai gezicht, zo'n oude man voor het gerecht."

null Beeld Henk Leegte
Beeld Henk Leegte

Gerard de Korte, rooms-katholieke bisschop van Groningen-Leeuwarden:
"Je hoort nu wel dat Siert Bruins een kleine vis is, dat andere mensen ergere dingen hebben gedaan en buiten schot blijven. Maar iemand die verantwoordelijk is voor de dood van minstens drie mensen noem ik geen kleine vis. Bovendien was hij onderdeel van hetzelfde moordsysteem als de beulen in de vernietigingskampen.

Ik vind hem een tragische figuur. Natuurlijk ook omdat hij op een zo hoge leeftijd nog terecht moet staan, maar dat is niet de hoofdzaak. Juristen moeten maar beoordelen of hij een eerlijke berechting heeft gekregen. Die berechting is een gecompliceerde zaak. Er zijn bijna geen getuigen en dan is er ook nog eens de tijdsafstand, die herinneringen steeds onbetrouwbaarder maakt. We hadden diezelfde moeilijkheid bij de misbruikzaken in de rk kerk. Die hadden zich vaak ongeveer veertig jaar eerder voorgedaan. Bij de afhandeling moet het verhaal aannemelijk zijn en wordt er één steunbewijs gevraagd. Bij Siert Bruins gaat het over dingen die bijna zeventig jaar geleden zijn gebeurd.

Maar de ethische kant vind ik belangrijker dan de juridische. Deze man is betrokken geweest bij de dood van minstens drie mensen. Hij dreigt, om het theologisch uit te drukken, onbekeerd het graf in te gaan. Ik weet niet of hij nog steeds het nationaal-socialisme aanhangt. Hij heeft de rechtszaak niet benut om schoon schip te maken. Hij had minstens berouw kunnen tonen, vertellen wat er precies is gebeurd en zeggen dat hij verkeerde keuzes heeft gemaakt. Hij staat op de drempel van de dood. Nu neemt hij het geheim mee in zijn graf en sterft hij zonder verzoening.

Aan het levensverhaal van Bruins kun je zien hoe gevaarlijk het is als rancune een bepalende factor wordt bij politieke keuzes. Dat geldt ook voor onze tijd, maar zeker in de jaren dertig van de vorige eeuw. Groningse en Drentse boeren in het grensgebied, ook Siert Bruins, konden in de crisistijd van toen zien hoeveel beter het met hun Duitse collega's ging. Er waren relatief veel NSB'ers in het noorden. In het beruchte Scholtenshuis in de stad Groningen, waar de SD zijn gevangenen folterde, werkten tientallen Nederlanders. Veel kleine boeren in Drenthe kozen voor de NSB, als protest tegen de falende gevestigde politieke partijen. Arbeiders met rancune stemden liever communistisch. Die rancune is nog wel te begrijpen, maar NSB'ers kozen tegelijk voor een anti-evangelie dat inging tegen alle centrale waarden van het christendom, zoals de bescherming van de menselijke waardigheid, solidariteit en de hulp aan zwakkeren.

Wij hebben nog op ons netvlies hoe rampzalig het is als die waarden verloren gaan. Maar ik ben bang dat die herinnering zal vervagen. Het zal met de misdaden van Hitler net zo gaan als met die van Napoleon. Na verloop van tijd zullen mensen er zich minder door geraakt voelen. De Napoleontische oorlogen roepen geen emotie meer op. Nu al zie je dat er in Duitsland onder de jeugd nog maar weinig belangstelling is voor de Tweede Wereldoorlog.

Bij Bruins valt het enorme fanatisme op, en dat zo jong, hij was 23. Als het nog tot een beroepszaak komt dan mag van mij de hogere rechtbank hem schuldig verklaren zonder straf. Daarmee stel je onze eigen humaniteit tegenover de onmenselijkheid van het nazisme."

null Beeld Gerard de Korte
Beeld Gerard de Korte
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden