Vast in Mugabe's web

Na de onafhankelijkheid moest de regering van Zimbabwe weinig hebben van de kerken. Nu heeft president Mugabe, met de verkiezingen van maart in het vooruitzicht, ze hard nodig. En de kerken laten zich al te gretig misbruiken.

Het zou een nationale dag van gebed worden. Zo was de bijeenkomst van verschillende Zimbabwaanse kerken in advertenties aangekondigd. Maar tot stomme verbazing van de kerkgangers kwam ineens president Robert Mugabe samen met zijn vrouw de conferentiezaal in Harare binnen, om een redevoering te houden. Dat had niet in de krant gestaan!

Nog groter was de schok toen alle kerkleiders de president overlaadden met lof. De anglicaanse bisschop Nolbert Kunonga noemde Mugabe ,,nog christelijker dan ikzelf''. Waarna andere geestelijken zeiden dat Mugabe de grootste christen is, omdat hij het land teruggeeft aan de zwarte Zimbabwanen.

Het was walgelijk, zei een anglicaanse kerkganger, die zich totaal niet kon vinden in de voordrachten. ,,Ik schaamde me kapot toen ik zag hoe gerespecteerde geestelijken en bisschoppen zichzelf compleet voor schut zetten. Iedereen weet dat Mugabe's partij Zanu-PF verantwoordelijk is voor de huidige terreur en economische problemen'', zei Tendai Muponda uit Harare. ,,Christenen die deze partij steunen door aan de verkiezingspraatjes mee te doen, zijn hypocriet.''

De meeste kerken in Zimbabwe lijken volledig te zijn ingesponnen door de regering van Mugabe, die op 9 en 10 maart hoopt opnieuw tot president te worden gekozen. Volgens politiek analist Brian Raftopoulos is het een bewuste, nieuwe strategie van de regerende Zanu-PF-partij, die zelfs een aparte gebedsdag organiseerde in het eigen hoofdkwartier. De regering beseft dat ze burgergroepen zoals de kerken moeten gebruiken, omdat ze weet dat haar eigen instanties impopulair zijn.

Dat de kerken zich laten misbruiken, komt volgens Raftopoulos doordat ze verwachten dat Mugabe de verkiezingen wint; daarna willen ze geen problemen. Sommige kerkleiders, zoals die van de anglicaanse kerk en van de Zimbabwaanse Raad van Kerken, zien dit waarschijnlijk als hun manier om te overleven, zei hij tegen de Zimbabwaanse krant Financial Gazette.

Voorheen moest de regering weinig hebben van de kerken. Na de onafhankelijkheid in 1980 werden kerkelijke programma's meteen verboden op de staatstelevisie. Partijfunctionarissen leverden in die tijd felle kritiek op de kerken, die volgens hen met hun bijbels naar Afrika waren gekomen om de zwarte bevolking te onderwerpen. President Mugabe (77) mag zelf een devoot katholiek zijn, veel van zijn ministers hebben geen kaas gegeten van religie.

,,Hoe kunnen onze kerkleiders zo laag zinken dat ze samenwerken met mensen die niet-bestaande bijbelse teksten citeren'', zegt kerkganger Mirirai Nyadziso. Hij doelt op minister van jeugdzaken Elliot Manyika, die onlangs op televisie uit Jozua 34 citeerde. (Het bijbelboek telt 24 hoofdstukken.) Deze minister leidt momenteel de inspanningen van de regering om de kerken voor haar kar te spannen. Dat probeert ze vooral in de grote steden waar veel inwoners de oppositiepartij Movement for Democratic Change (MDC) steunen. De nationale dag van gebed die hij op 12 januari had georganiseerd, liep niet alleen uit op een grote lofzang op Mugabe maar ook op een felle aanklacht tegen de MDC en het buitenland, vooral de voormalige kolonisator Groot-Brittannië.

Naast de anglicaanse kerk namen ook allerlei onbekendere kerken aan de gebedsdag deel, zoals de Bible Believing Church en de New Generations, waarvan de leider de onafhankelijk media beschuldigde van leugens. Volgens redacteur Mark Chavunduka van het weekblad The Standard deugen sommige van deze nieuwe kerkjes niet. ,,Veel van hun leiders zijn zuivere opportunisten, en sommigen zijn in feite criminelen. De laatste tijd zijn er tal van dit soort dubieuze organisaties opgericht, die Gods naam misbruiken voor andere doelen. Als ze politicus willen worden, moeten ze dat gewoon zeggen, en niet tegen mensen liegen dat ze kerken leiden'', schreef Chavunduka.

Het zorgwekkendst is de rol van de anglicaanse kerk. De prominente geestelijke Tim Neill - hij nam in zijn gemeente in een rijke buitenwijk van Harare duidelijke oppositiestandpunten in - gaf vorig jaar de strijd op. Het keerpunt was de benoeming van de nieuwe anglicaanse bisschop in de regio Mashonaland, Norbert Kunonga, die Mugabe de 'tweede zoon van God' had genoemd. Neill was ook in de race voor deze benoeming, maar verloor naar zijn zeggen omdat het doorgestoken kaart was: de regering wilde Kunonga.

Voor zijn vertrek werd Neill door de kerkleiders bedreigd met disciplinaire maatregelen, en hij ontving brieven waarin hij voor racist werd uitgemaakt. Ook werd hem een 'paspoort naar de hel' beloofd. De anglicaanse leiders doen volgens Neill precies wat de regering wil. Hij vergelijkt de situatie met Rwanda in 1994, toen de kerken aan de kant van de regering stonden terwijl die bijna een miljoen mensen liet vermoorden. Hoewel de misdaden in Zimbabwe onvergelijkbaar zijn met de volkerenmoord in Rwanda, is het verraad van de kerken in zijn ogen niet minder immoreel.

De rooms-katholieke kerk in Zimbabwe is weliswaar iets kritischer, maar durft zich evenmin rechtstreeks uit te spreken tegen het bewind. In sommige publicaties stelden rk kerkleiders dat ,,mensen in grote angst voor geweld, misdaad en bedreigingen leven'' en ,,dat terreur en intimidatie ongestraft blijven''. Maar een voor Mugabe vernietigend rapport van de Katholieke Commissie voor Gerechtigheid en Vrede, over de politieke massamoord in Matabeleland in de jaren tachtig, werd door de kerk uiteindelijk tegengehouden. Ook de mishandeling van individuele priesters tijdens demonstraties van de oppositie, wordt door de kerkleiding niet bekritiseerd.

De rol van de Zimbabwaanse Raad van Kerken (ZCC), waarbij twintig, vooral protestantse kerken zijn aangesloten, is onduidelijk. Lange tijd werd de raad ervan beschuldigd zich te slap op te stellen, maar op een bijeenkomst in Victoria Falls vorig jaar sprak hij voor het eerst over een 'leiderschapscrisis'. En het politieke geweld werd in opmerkelijk harde bewoordingen veroordeeld. Vier aanwezige ministers werden stevig aan de tand gevoeld.

Maar volgens de leider van de Nationale Constitutionele Assemblee, een koepelorganisatie van kritische burgergroepen, laat de ZCC zich nu toch weer de mond snoeren door de regering. ,,Alle kerken zijn medeplichtig aan wat Zanu-PF doet'', zei professor Lovemore Madhuku tegen Financial Gazette. ,,Je kunt niet eens van de ZCC verwachten dat ze een moreel standpunt inneemt, omdat de raad zichzelf al heeft gecompromitteerd door de gewelddadige landhervorming volmondig te steunen.''

Alle kerkleiders die de krant om commentaar vroeg, weigerden iets te zeggen. Murombedzi Kuchera van de ZCC zei dat sommige organisatoren van de nationale gebedsdag vrienden zijn van minister Manyika. Maar verder hield hij zijn mond: elk commentaar zou volgens hem de kerken alleen maar verdelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden