Varoufakis: Drukt Angela Merkel op de rode knop?

Gianis Varoufakis met zijn helm. Beeld ap
Gianis Varoufakis met zijn helm.Beeld ap

Varoufakis haalt nog een keer uit: Angela Merkel kan de crisis beëindigen. Drukt ze vandaag op de rode of de gele knop?

Volgens Gianis Varoufakis zetelt er een minotaurus in Wall Street. De Griekse ex- minister greep zijn vertrek aan voor een heruitgave van zijn boek uit 2001, onder de nieuwe titel 'The Global Minotaur: America, Europe and the future of the Global Economy'. Hierin ontleedt hij - in ronkende metaforen - de crisis in de eurozone, vanaf de grote beurskrach van 1929 via de geboorte van de wereldminotaurus in 1970 tot aan de huidige wereldcrisis waarin de minotaurus wankelt en Europa met zich mee dreigt te sleuren in z'n val.

Vandaag haalde de Griekse ex-minister nog één keer uit in The Guardian met zijn visie op de crisis en de oplossing. Varoufakis noemt het 'Bankroetocratie'. En dat is volgens hem evenzeer een Europees probleem als een Amerikaanse 'uitvinding'. Maar de Amerikanen hoeven tenminste niet te zwoegen onder de ontwerpfouten van de eurozone. "Stel je hun chagrijn eens voor als de inwoners van zwaar getroffen staten (bijvoorbeeld Nevada of Ohio) zich zorgen zouden moeten maken over de dodelijke omhelzing tussen de schulden van hun staat en de verliezen van de banken die er gevestigd zijn."

Bovendien hoeven de Amerikanen het niet op te nemen tegen een, volgens Varoufakis, tot op het bot verdeelde centrale bank, laat staat tegen de neiging van de Duitse centrale bank om de zwaarst getroffen delen van de unie (= de eurozone) te behandelen als vreemde landen die fiscaal gewaterboard moeten worden tot ze ophouden de wetten van de macro-economie te gehoorzamen.

De technische details
Volgens de ex-minister van Financiën spitste het debat in Europa zich de afgelopen jaren louter toe op de technische details. "Moet er 'conditionaliteit' (voorwaarden) verbonden worden aan de aankopen van Italiaanse en Spaanse staatsobligaties door de Europese Centrale Bank? En moet de ECB toezicht houden op alle Europese banken, of alleen de 'systeembanken'?"

De leiders van Frankrijk en Duitsland zeggen dat de deur voor Griekenland nog steeds open staat, nu de Griekse banken weer twee dagen langer dicht blijven en er een nieuwe minister van financiën wordt beëdigd.

"Dit zouden zaken moeten zijn die niemand interesseren, behalve diegene die een morbide belangstelling hebben voor de wisselwerking tussen publieke financiën en monetair beleid. En toch zijn deze vragen (en de antwoorden) waarschijnlijk net zo belangrijk voor de toekomst van Europa als de Verdragen van Westfalen, Versailles en zelfs het verdrag van Rome. Want dit zijn de vraagstukken die bepalen of Europa bij elkaar blijft of ten onder gaat in de kwaadaardige centrifugale krachten die vrijkwamen bij de crash van 2008", schrijft Varoufakis

Barensnood van de wereldminotaurus
"Toch zijn dit niet de kwesties waarop ik hier dieper moet ingaan. Ze reflecteren slechts een diepere onderliggende realiteit die beschreven kan worden in simpele lekentermen zonder jargon: Europa valt uit elkaar omdat haar architectuur simpelweg niet robuust genoeg is om de schokgolven op te vangen van de dodelijke barensnood van wat ik de wereldminotaurus noem: het neoliberale kapitalistische systeem met Wall Street als kern, dat zoveel lof kreeg van de wereld na 1971.

Het is overduidelijk dat het financiële onvermogen van Madrid en Rome niets van doen heeft met lichtzinnigheid (weet dat Spanje een lagere overheidsschuld had in 2008 dan Duitsland en dat Italië voortdurend kleinere begrotingstekorten heeft), en wel alles met de manier waarop de macro-economie van de eurozone voor de vraag naar haar handelsoverschotten voortdurend leunde op de 'wereldminotaurus'.

En toen die ineenstortte in 2008, en het private geld van Wall Street verdween, kregen twee factoren Europa op de knieën. De eerste was de doodskus van de failliete banken en vervolgens de overheden die in gebreke raakten (te beginnen met Griekenland, vervolgens Ierland, Portugal en voortrollend naar Italië en Spanje). De tweede was het beeld van de minotaurus die vastbesloten leek op wilskracht de eurozone uit te stappen, daarmee ieder alternatief rationeel plan ontkennend om de muntunie duurzaam te repareren.

De prangende vraag is dus: waarom zo'n verzet, vooral van Duitsland, tegen ieder idee dat de eurocrisis kan beëindigen? Het standaard antwoord is dat Duitsland niet wil betalen voor de schulden van de periferie en zich zal verzetten tegen alle federale stappen (zoals de bankunie of een fiscale unie) totdat het voldoende overtuigd is dat z'n partners zich verantwoordelijk - op z'n Duits degelijk - zullen gedragen. Dit valt goed bij noordelijke Europeanen, maar het slaat de plank mis. Denk eens mee met het volgende mentale experiment, dat volgens mij een dieper motief zal onthullen.

Stel je het beeld voor van een schaapachtige minister van financiën die bij de Bondskanselarij in Berlijn binnenkomt met een controlepaneel, met daarop een rode en een gele knop. Hij vertelt haar dat ze moet kiezen op welke ze drukt, en legt haar uit wat de knoppen betekenen:

De rode knop
Als u hierop drukt, bondskanselier, dan eindigt de crisis onmiddellijk, de economie veert op in heel Europa, begrotingstekorten van alle lidstaten slinken tot onder de limiet van Maastricht, de Grieken lijden geen pijn meer (de Italianen en Portugezen ook niet meer), er is geen garantie meer nodig voor de schulden van de periferie (overheden én banken) van de kant van Duitse en Nederlandse belastingbetalers, de rente daalt onder de 3 procent in de eurozone, de onevenwichtigheden binnen de eurozone verminderen en er wordt overal meer geïnvesteerd.

De gele knop
Als u hierop druk, bondskanselier, blijft de situatie in de eurozone min of meer hetzelfde. De eurocrisis emmert door, op een gecontroleerde manier, dat wel. De mogelijkheid voor een breuk in de unie - een ramp voor Duitsland - blijft aanwezig, maar met de gele knop is er ook een grote kans dat de eurozone heel blijft (met hulp van de ECB), dat de Duitse rente extreem laag blijft, dat de euro 'lekker' laag blijft staan (vanuit het gezichtspunt van Duitse exporteurs), dat de schulden in de periferie torenhoog blijven (maar niet explosief), dat Italië en Spanje in een neerwaartse spiraal geraken van schuldendeflatie en verschrompeling van hun economie met 15 procent de komende drie jaren, dat ook Frankrijk quasi-insolvent wordt, dat het bruto inkomen per hoofd van de bevolking langzaam groeit in de werlvarende landen maar drastisch slinkt aan de randen van de unie.

Wat betreft de eerste 'gevallen' naties (Griekenland, Ierland en portugal), zij zullen kleine Letlandjes of Kosovo's worden: verwoeste landen (na verlies van 25 tot 40 procent van hun economie en massale uittocht van arbeidskrachten) waarheen onze mensen op vakantie kunnen en goedkoop vakantiehuisjes kopen.

Bovendien, als u op de gele knop drukt, bondskanselier, dan blijft de werkloosheid boven het niveau van dat in Groot-Brittannië en de VS, de investeringen bloedeloos, de groei negatief en de armoede groeit.

Welke knop, beste lezer, zal de bondskanselier indrukken?

De gele knop is overduidelijk niet aantrekkelijk voor een Amerikaanse president of de Britse prime minister, maar wel voor de Duitse bondskanselier. Zelfs als ze zelf voor de rode wil gaan, dan wordt ze wel tegengehouden door de reacties van haar kiezers. Stel je voor dat de Grieken en Italianen, Spanjaarden en Portugezen zo 'gemakkelijk' van hun Grote Depressie zouden afkomen? Dat zou zeker geen extra kiezers opleveren ten oosten van de Rijn en ten noorden van de Alpen.

Spilzuchtige zuiderlingen
Sinds een jaar of twee is het Duitse publiek ervan overtuigd geraakt dat Duitsland ontsnapt is aan de ergste crisis omdat hun volk ijverig is en zo hard werkt; in tegenstelling tot die spilzuchtige zuiderlingen, die net als de lichtzinnige sprinkhaan uit het sprookje, geen enkele maatregel troffen voor als de financiële wind koud en guur zou worden.

Deze attitude gaat hand in hand met een soort moreel superioriteitsgevoel, waardoor goede mensen de neiging krijgen de sprinkhanen van deze wereld te straffen - zelfs als ze ook zelf een beetje lijden onder zo'n straf. En het gaat gepaard met radicaal onbegrip over wat de eurozone bijeen hield en wat Duitsland vóór 2008 overschotten bezorgde: dat was de Wereldminotaurus, wiens vraaggenererende capriolen het mogelijk maakte voor landen als Duitsland en Nederland om netto-exporteurs te blijven van kapitaal en consumptiegoederen, binnen én buiten de eurozone (terwijl ze een uit Amerika afkomstige vraag naar hun goederen importeerden vanuit de periferie van de eurozone).

Interessant: een van de grote geheimen van de periode na 2008 is dat de dood van de minotaurus een tegengesteld effect had op de totaalvraag in de 'overschotlanden' van de eurozone (Duitsland, Nederland, Oostenrijk en Finland), meer dan op de 'tekortlanden' (zoals Italië, Spanje, Ierland, Portugal en Griekenland). Want het plotselinge terugtrekken van kapitaal uit de 'tekortlanden'onthulde weliswaar hun insolvibiliteit, maar landen als Duitsland zagen hun 'fundamenten' zwaarder aangetast door de crisis van 2008. Dit feit, samen met de verschrikkelijke druk op de Duitse lonen, verklaart de diepere oorzaken van de animositeit in landen als Duitsland, die zo makkelijk omslaat in woede tegen Grieken en alles wat riekt naar Mediterranen - emoties die dan ook van twee kanten gaan komen en zo het wiel der inter-europese vijandelijkheden een nieuwe draai geven, xenofobie in de kaart spelen, zelfs nazisme (in landen als Griekenland, ongelooflijk) en zo leiden tot een algemene bereidheid om alle gele knoppen binnen het gezichtsveld in te drukken.

Samenvattend: het recyclen van overschotten door de minotaurus was een essentiële factor in het overeind houden van het gammele gebouw van de eurozone. Toen de minotaurus verdween, moest de Europese gezamenlijke muntunie opnieuw ontworpen worden, of er zou een lange pijnlijke periode van desintegratie volgen. Omdat de 'overschotlanden' weigeren in te zien dat in de post-minotauruswereld, een of andere herschikking van overschotten nodig is (en dat hun eigen overschotten daarbij betrokken zullen raken), kijkt Europa nu naar een soort omgekeerde chemische reactie: De alchemist wilde van lood naar goud, maar de Europese alchemisten begonnen met goud - het integratieproject dat de trots van alle elites was - en zullen binnenkort eindigen met de institutionele variant van lood."

Gianis Varoufakis baseert dit artikel grotendeels op zijn boek The Global Minotaur: America, Europe and the Future of the Global Economy, gepubliceerd door Zed Books

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden