Vanuit een oerknal

Moeten de recensenten deze maand in tweeën, in drieën of in vieren worden gedeeld? Anders gezegd, vanuit de concertgaande muziekliefhebber: naar welk van de twee, drie concerten kun je niet omdat je nu eenmaal maar bij één concert tegelijk kunt zijn. Nog anders: welke toeren moeten sommige uitvoerende musici deze maand uithalen om overal te kunnen optreden, zonder te blijven steken in de onmogelijkheden van de wet van de agenda (op één dag kan niet meer, dan een blaadje groot is).

Wat betreft organisatie-talent verdient pianist Wibi Soerjadi deze maand de agenda-trofee: op tweede kerstdag zet hij zich om 14.15 uur in het Eindhovense Muziekcentrum aan zijn eigen Bösendorfer om Chopin en Liszt te spelen, een programma dat hij om 20.30 uur herhaalt in het Amsterdams Concertgebouw. Aan zijn eigen vleugel.

Laten we ons verheugen over het feit dat er zoveel, teveel concerten worden gegeven waarin geen componist en geen genre onderbelicht blijft. Monteverdi, Bach, Mozart, maar evengoed Brahms (véél Brahms deze maand) en Bruckner, alsmede een waaier aan componisten uit de twintigste eeuw (met een accent op de nieuwste werken) komt tot klinken bij excellente orkesten en ensembles. Het is geen wonder dat buitenlandse toonkunstenaars verbaasd staan over de diversiteit van het Nederlandse beroeps-muziekleven.

Het was op 17 november 25 jaar geleden dat een groepje musici en componisten met fluitjes en kikkertjes het begin van een concert door het Concertgebouworkest (geleid door Bernard Haitink) onmogelijk maakten. Het was in die dagen één van de uitingen van protest over de bedaagdheid van het muziekleven, maar doordat het in Amsterdam gebeurde, en nog wel op die plek én doordat vooraf de publiciteit was ingelicht, is die 17de november de geschiedenis ingegaan als het begin van de Notenkrakers-actie.

Het is waar: vanuit die actie ontwikkelden zich allerlei initiatieven, die weer prikkelden tot vorming van ensembles die zich nu, op artistieke gronden, een vaste plaats hebben veroverd in het muziekleven. Maar het is ook waar dat de Notenkrakers van toen tot een bepaalde muzieklaag behoorden en hun kritiek richtten op de orkestprogrammeringen. In andere lagen gebeurde echter wel degelijk wat: de barokmuziek kwam in de persoon van Gustav Leonhardt en de club rondom hem op, waarbij de Waalse kerk in Amsterdam als een smaak- en spraakmakend trefcentrum fungeerde. Zonder Notenkrakers zou een Ton Koopman er ook gekomen zijn.

Iedereen is het nu vergeten, maar de Amsterdamse Cantorij (amateurs ver boven amateurniveau) verrichtte pionierswerk onder leiding van Louis Mol; zijn grootste prestatie was het om de Maria Vespers van Monteverdi uit te voeren, zo authentiek als toen mogelijk. Ook elders in het land (o.a. in Groningen) werd 'oude' muziek 'nieuw' aangepakt.

De opzet van de Nederlandse Operastichting eind 1964 en de programmering van de eerste seizoenen was een andere aanwijzing dat er in die jaren zestig een klimaat van creatief initiatief groeide; de Notenkrakersactie fungeerde daarbinnen als een symbolische oerknal.

Vanuit die knal hebben de ontwikkelingen zich doorgezet, ook in de orkesten zelf; van alle grote toneelgezelschappen die destijds door de soortgelijke actie Tomaat werden aangevallen, is er niet één meer over. De belangrijke orkesten van toen zijn er nog steeds, en nemen zelfs een prominente plaats in wat betreft programma-vernieuwing, zonder dat zij hun bestaansbasis (abonnementsconcerten voor groot publiek met muziek uit het 'grote' repertoire) hebben opgegeven. Sterker nog: het door Notenkraker vermaledijde sterrendom der dirigenten, heeft zich vaster dan ooit genesteld in onze orkestwereld. Trots is het Concertgebouworkest dat het deze maand achter elkaar Haitink, Harnoncourt, Solti en Chailly op de bok heeft. Het Residentie Orkest glorieert de hele maand met Svetlanov, terwijl het Rotterdams Orkest Gergjev en Rozdjestvensky te gast heeft. En wat doet Harnoncourt: de derde Bruckner; en Gergjev: de derde Brahms; en Svetlanov: de vijfde Schubert, en wat doet Reinbert de Leeuw (bij het Noordhollands Orkest): de derde Brahms. Maar bedaagd of stoffig zullen die niet klinken; ook dat is een gevolg van die oerknal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden