Vanilleboeren moeten gewapend op pad om hun gewassen te beschermen

Een vanilleboer beschermt zijn gewassen met een speer en een zelfgemaakt pistool. Beeld REUTERS

Vanilleboeren in Madagaskar moeten gewapend op pad om hun gewassen te beschermen. Door de forse stijging van de prijs is de specerij enorm in trek bij dieven.

In de schaduwrijke overkapping van de jungle in het noorden van Madagaskar groeien vanilleplanten in overvloed. Het warme en vochtige klimaat in de Sava-regio is de perfecte basis voor de bloei van de vruchten, die eruit zien als langgerekte groene peulen. De forse stijging van de vanilleprijs zou goed nieuws moeten zijn voor de boeren die de luxe specerij verbouwen. Het tegendeel is echter waar.

Bijna iedere nacht moeten zij eropuit, bewapend met roestige machetes en pistolen, om hun gewassen te beschermen tegen dieven. Vier op de vijf boeren zouden te maken hebben met deze vanillerovers. Dit jaar zijn er al meer dan duizend opgepakt, nog veel meer zijn er waarschijnlijk ontsnapt. Tientallen diefstal-gerelateerde moorden maken dat de schrik er bij de agrariërs goed in zit.

De misdaadgolf begon vorig jaar toen de prijs van vanille omhoogschoot naar 635 dollar per kilo, waardoor het duurder was dan zilver. De huidige prijs is iets lager: zo'n 500 dollar. Dit is een flink bedrag in een land waar mensen gemiddeld jaarlijks 1500 dollar verdienen.

Vanillegrootmacht

Een paar jaar geleden leverde een kilo slechts 20 dollar op, maar door de groeiende vraag naar natuurlijke vanille is de prijs enorm gestegen. Grote voedselbedrijven als Nestlé en Hershey kopen daarom grotere hoeveelheden vanillestokjes in voor hun ijs en chocolade.

Madagaskar, goed voor 80 procent van de wereldwijde vanilleproductie, heeft voorgaande jaren bovendien geleden onder watertekorten. Ook mislukten delen van de oogst onlangs door cyclonen. Kleine telers hebben sindsdien moeite aan de grote vraag te voldoen, aangezien het zeker drie tot vier jaar duurt eer een vanilleplant nieuwe vruchten heeft.

Beeld Trouw/Sander Soewargana

Om het land vol kostbare vanillepeulen te beschermen tegen de dieven, roepen lokale gemeenten de hulp in van de politie. Die staat echter niet altijd paraat. Veel boeren nemen daarom het heft in eigen hand en patrouilleren met pistool en machete op zak 's nachts in de plantages. Dat de emoties soms hoog oplopen, blijkt wel uit een recente aanval op vijf veronderstelde plunderaars. Zij werden naar het dorpsplein gesleept en met machetes en harpoenen vermoord.

Unieke code

Om diefstal te voorkomen, bestempelen de plantage-eigenaren hun nog aan de plant vastzittende gewassen met een naam of unieke code. Hoewel dit de oogst niet compleet beschermt, is op de lokale markt wel meteen duidelijk van wie de vruchten afkomstig zijn.

Een andere optie is de peulen voortijdig plukken, al beïnvloedt dat wel de kwaliteit: de bonen hebben een muffe smaak en een lager vanillegehalte. Desondanks heeft een groot deel van de boeren vorig jaar de vanillepeulen voor het einde van het seizoen geplukt. Sommige overzeese kopers stuurden die hierop uit onvrede terug. Dat was een flinke deuk in het imago van Madagaskar als kwaliteitsproducent voor vanille.

De overheid probeert het vroegtijdig plukken daarom te stoppen door voor elk dorp een vaste oogstdatum in te stellen. Om de boodschap kracht bij te zetten, verbrandden de autoriteiten onlangs publiekelijk 500 kilogram onrijpe peulen.

Of dit de boeren tegenhoudt, is nog maar de vraag. Zij hebben liever een iets minder goede oogst dan helemaal geen oogst; kleine boeren zijn vaak volledig afhankelijk van de vanille-inkomsten. Die zijn overigens maar een schijntje van wat de tussenhandelaren en exporteurs verdienen. Driekwart van de boeren op het Afrikaanse eiland moet gemiddeld rondkomen van minder dan 1,90 euro per dag.

Arbeidsintensief bestuivingsproces

De vanilleplant is een orchidee die oorspronkelijk afkomstig is uit Mexico. Boeren moeten hun planten elke morgen controleren, aangezien de bloem maar één ochtend bloeit. Precies op dat moment moeten zij die handmatig bestuiven. Ongeveer zeshonderd bloesems produceren één kilo vanillepeulen. Deze worden op het juiste moment geplukt, verhit en daarna gedroogd. De vruchten krijgen pas hun geur en smaak nadat ze zijn gefermenteerd tot zwarte, kleverige en buigzame stokjes. Het hele proces, tot en met de voorbereiding voor de export, neemt bijna twee jaar in beslag.

Synthetische vanille

Vanille zit in heel veel producten: chocolade, ijs, kaarsen, parfum. In veel gevallen zit hier geen natuurlijke maar kunstmatige vanille in. Wetenschappers maken dit al sinds de negentiende eeuw van synthetische vanilline, de aromastof die voor de typische smaak en geur zorgt. Dit wordt gewonnen uit kruidnagel, kaneel of hout. Het is niet gek dat veel bedrijven dit verkiezen boven natuurlijke vanille, omdat het zo'n twintig keer goedkoper is. IJs met het label 'vanille' moet zijn smaak daadwerkelijk verkrijgen van vanillestokjes. Als dat niet het geval is, moet er 'vanille-aroma' of 'kunstmatige vanille' op de verpakking staan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden