vandaag Leren leren

Vandaag begint op veel middelbare scholen de eerste toetsweek. Maar hoe leer je het beste? Mindmapppen werkt: informatie uitbeelden in een tekening, dan onthoud je het makkelijker. Een mindmap van Trouw om te leren leren.

Dat jongeren niet plannen, kun je wijten aan hun prefrontale cortex. Dat hersendeel helpt bij het organiseren, maar is nog niet volgroeid. "Toch proberen", zegt Larissa Koutsoloukas, oprichter van Studiebegeleiding Amstelveen. "Eerst kijken welke toetsen je moet doen, hoeveel het per vak is en van tevoren bedenken hoeveel tijd je er in moet steken. Alles valt of staat met een goede planning."

Haar tips: begin met de moeilijkste vakken en leer actief. Niet doorlezen, maar samenvattingen schrijven en jezelf laten overhoren. Met afwisseling hou je het langer vol, maar doe niet alle talen na elkaar, dat is verwarrend. En slaap genoeg. "Het heeft geen zin om tot twee uur 's nachts door te gaan. Dan ga je in de stress-stand."

Veel van Koutsoloukas' klanten melden zich als ze net op de middelbare school zitten, ze moeten het leren nog leren. Anderen zijn makkelijk door de eerste jaren gefietst en merken dat ze in de bovenbouw toch iets meer moeten doen voor een voldoende. Na acht jaar begeleiding weet ze dat iedereen het leren onder de knie kan krijgen. "Wel gaan er vijf tot zeven maanden overheen voordat een tiener goed zelfstandig kan werken." Voor haar is dat niet verkeerd: de begeleidingsbusiness is booming. "Toch vind ik het leren leren vooral een taak van scholen. Niet iedereen kan buitenschoolse begeleiding betalen. Nog steeds zien we leerlingen die huiswerk in hun agenda schrijven bij de dag dat ze het opkrijgen, niet wanneer ze het af moeten hebben. Dat had de basisschool ze wel kunnen bijbrengen." Ze wordt al wel op middelbare scholen gevraagd voor instructie aan mentoren en ouders. "Maar dat is vaak beperkt tot een paar lessen, daar zijn die leerlingen nog niet erg mee geholpen."

Een heel handige site om woordjes te leren is wrts.nl. Je tikt in wat je moet leren en wordt vanzelf overhoord. Toch heeft het zelf overschrijven van woordjes de voorkeur. Omdat schrijven langzamer gaat dan typen, herinner en herken je woorden beter. Schrijven activeert meer hersengebieden en helpt het geheugen. "Het minst effectief is je hand op de vertalingen houden", zegt huiswerkbegeleider Larissa Koutsoloukas. "Dan nog liever wrts."

Volgens haar werkt het trouwens het beste als je niet een hele lijst woorden achter elkaar stampt, maar ze opknipt in rijtjes van zeven.

Biologie betekent veel leerstof, vertelt biologieleraar Jarco Smeenk, die les geeft aan havo/vwo bovenbouwers in Etten-Leur. "Al in de brugklas krijg je heel wat nieuwe woorden naar je hoofd geslingerd. Meer nog dan bij Engels, is me verteld."

Om de stof en alle begrippen op te nemen, moet je vooral samenvatten, tipt hij. Veel boeken hebben zelf samenvattingen, maar beste is natuurlijk als je ze zelf maakt, al vergt dat discipline."

Smeenk startte tien jaar geleden met de site biologiepagina.nl. Hij wilde alle info die er is over zijn vak overzichtelijk bij elkaar brengen. Dat is gelukt: leerlingen - of ouders of docenten - kunnen er filmpjes, presentaties en animaties bekijken. En ze vinden er samenvattingen en begrippen.

De leerstof is ingedeeld naar leerjaar en niveau en komt van lesmethodes die het gros van de scholen ook gebruikt. Het gaat van de ontkieming van de bruine boon (brugklas) naar de geslachtsorganen (alle niveaus) en de ademhalingsspieren (VWO 6). Met een muisklik verschijnen namen bij organen, spieren en botten. Maar leerlingen kunnen ook zelf organen invullen bij een dwarsdoorsnede van de buik. "Leerlingen vinden huiswerk doen gruwelijk saai, maar achter een computer is het opeens veel leuker," zegt Smeenk.

Bovenbouwers raadt Smeenk aan veel te oefenen. Met samenvattingen redden ze het niet meer. "Begrijpend lezen is bij heel veel vakken belangrijk. Ook voor biologie geldt dat je grote lappen tekst goed moet interpreteren. Door veel oude examens te oefenen, veel te herhalen, ga je die denkstappen ook maken."

Het succes van digitaal leren is volgens hem vooral dat leerlingen meteen zien wat ze fout doen. Met elke enter krijgen ze bevestiging of ze goed bezig zijn. Zo niet dan kunnen ze meteen door naar een extra uitlegfilmpje.

Veel leuker dan teksten lezen of samenvattingen schrijven: lekker tekenen op een groot vel. Mindmappen geeft inzicht en overzicht bij alle vakken waarvoor je hoofd- van bijzaken moet scheiden of bijvoorbeeld lange teksten moet leren. Truus Römgens geeft trainingen over mindmappen op basisscholen. "Want hoe jonger, hoe ontvankelijker. Pubers vinden deze manier van leren misschien wat kinderachtig."

Bij mindmappen zet je het centrale thema in het midden. Dikke takken vormen de hoofdthema's en daaraan hangen weer de bijzaken. Een mindmap van een ander kopiëren heeft geen zin. Römgens: "Als je zelf plaatjes knipt en plakt, kleuren gebruikt, tekent, dan spreek je ook je creatieve rechterhersenhelft aan. Mindmappen sluit aan bij hoe het brein werkt, hoe je hersenen associëren en onthouden. Eén plaatje zegt meer dan duizend woorden."

Verzin een woordspeling of ander handigheidje om een woord te onthouden, er zijn verschillende sites die helpen: ezelsbruggetje.nl of ezelsbrug.nl.

Voorbeelden: de waarheid is als een trut met een h: truth. Without? Wit-hout. Marry schrijf je met twee rr-en, want trouwen doe je met zijn 2-en.

Bij wiskunde heeft het niet veel zin om theorieblokjes paragraaf na paragraaf in je op te nemen, of urenlang samenvattingen te maken, denkt Hester Vogels, wiskundige en wiskundedocent bij UniC een vernieuwende school voor havo en vwo in Utrecht. Als voorbereiding op een wiskundetoets moet je vooral heel veel sommen maken. En ze dan ook heel goed nakijken. Op internet barst het van de oefentoetsen, met duidelijke uitwerkingen, zoals bijleswiskunde.nl.

Vogels maakte de site wiskunjeleren.nl, waar bovenbouwers havo en vwo het complete vak nog eens krijgen voorgeschoteld in inzichtelijke videopresentaties. Ze verduidelijkt daarbij meteen nog even de basiszaken: breuken met behulp van pizzapunten, haakjes wegwerken met een papegaaienbek.

Vogels hoopt dat haar site inzicht biedt, verbanden laat zien. "Vaak hebben de leerlingen de vaardigheden wel, maar weten ze niet wanneer ze de verschillende methodes of formules moeten toepassen, terwijl ze op een toets wel alle onderdelen door elkaar krijgen. Ik maakte vroeger al overzichtjes met pijlen om het voor mezelf logisch te maken. Mijn site werkt net zo."

Wiskunde moet je snappen, dus eigenlijk is het vak niet eens zo geschikt voor online uitleg, zegt ze zelf. "Ik hoor niet of het aan de andere kant overkomt. Maar het kan voor leerlingen fijn zijn het eens van een ander dan hun eigen leraar horen. Natuurlijk is er bij veel opgaven maar één juist antwoord, maar de uitleg kan verschillen."

Bij aardrijkskunde en geschiedenis helpt het om per paragraaf op te schrijven wat de kern is. Handig hulpmiddel zijn dan de 5 w's en 1 h: stel bij elk stukje de volgende vragen: om wie gaat het, wat, waar, waarom, wanneer en hoe?

Bij geschiedenis kan het tekenen van een tijdlijn heel inzichtelijk zijn. Er is ook altijd sprake van oorzaak en gevolg. Was er een directe aanleiding waarom WOII uitbrak?

Ook bij vakken als natuurkunde, scheikunde en economie helpt het om samenvattingen te maken. En zet alle formules op een apart blad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden