Vandaag gevonden, morgen in de vitrine

WIJNALDUM - Archeologen spreken van een internationale toplocatie. Amateurs uit alle windstreken bieden zich aan om te helpen. En een Duitse hoogleraar archeologie riep er laatst tegen zijn studenten: "Kijk maar heel goed. Dit is zo'n bijzondere opgraving, dat maken jullie de eerstkomende 25 jaar niet meer mee."

Wijnaldum is een verscholen dorpje in de uitgestrektheid van Friesland, noordoost van Harlingen. Op de terp achter de boerderij van Jacob Bergmans aan de Voorrijp wordt gegraven. Overal staan kruiwagens, vaak gevuld met grond. In een grote put zitten mensen geknield of gehurkt met een schepje en lepelen de grond uit. Elders zet iemand de grondsporen op papier of tekent de kleurverschillen in de grondlagen in. Weer een ander tuurt door een apparaat en roept "een-zeven-vier" naar zijn collega, die dat noteert.

Met grote precisie schaaft een graafmachine een paar centimeter grond af. Een 'detectorpiloot' volgt het werktuig op de voet, zwaaiend met zijn pieper; af en toe staat hij stil, spit wat op en stopt dat met een notitie in een plastic zakje. Hij mist niets, prijzen zijn collega's: hij 'hoort' zelfs goud en ijzer uit elkaar. En als hij 'goud' roept, betekent dat appeltaart voor de hele ploeg. Even verder buigt iemand zich over een grote zeef met grond; een harde straal water wast de oogst uit de kruiwagens. Bij de schuur van de boer staan twee houten keten, wat busjes en een materiaalcontainer. Stoelen in een kring en de koffiekan en de frisdrank op tafel, een schaal met hompen suikerbrood ernaast.

Groot en rijk

Dit is die 'toplocatie', waar vorige week onder meer een fibula (mantelspeld) uit de achtste eeuw werd gevonden. Dit is waar gegraven wordt naar de 'Friese koningen', zoals het project populair wordt aangeduid. Naar een nederzetting uit de vroege middeleeuwen die, gezien het elitaire karakter van de vondsten, wel eens de woonstee van de Friese machthebbers geweest kan zijn - in de tijd dat Friesland veel groter was dan het land van Abe Lenstra, Atje Keulen en Hans Wiegel en zelfs reikte van Zeeuws-Vlaanderen tot de (nu Duitse) rivier de Weser.

De opgraving speelt zich af op de terp Tjitsma, genoemd naar de vorige boer, nu eigendom van Aegon en gepacht door Bergmans. Voor een Fries is een terp wat een alp voor een Zwitser is, maar deze terp is in feite een grote platte pannekoek: 2,20 meter op zijn hoogste punt. De boer mag blij zijn met het wetenschappelijke spitwerk op zijn land, want het garandeert hem een vaste en forse vergoeding en van de erwtenvelden links en rechts van de opgraving moet hij de opbrengst nog maar afwachten.

Jan Schoneveld leidt het project dat hem en zijn medewerkers zes maanden in Wijnaldum vasthoudt: 60 tot 80 uur in de week, de weekeinden zijn om even in te storten. Veertig, soms 50 mensen zijn wekelijks bij de opgraving betrokken; zes beroepskrachten vormen de staf, de rest is AWN'er (lid van de Archeologische Werkgemeenschap Nederland) of heeft zich als vrijwilliger aangemeld. "Werk genoeg en zeven kan iedereen."

Vorig jaar werd overdag gegraven en volgde verwerking van de vondsten in de avond. Nu zit een ploegje vrijwilligers in een blokje van vier woningen in Harlingen te sorteren: botje bij botje, aardewerk bij aardewerk, huttenleem bij huttenleem. Alle vondsten krijgen een behandeling, worden in de computer geregistreerd en kunnen getoond worden. "Wat vandaag gevonden wordt, kan morgen bij wijze van spreken de vitrine in" , zegt Schoneveld. Ten bewijze toont hij in het Hannema-huis in Harlingen de sceatta's (Friese munt) met Wodankopjes, een muntstuk met de naam van tegen-keizer Postumus, baren ijzer en brons, gietstukken van brons en goud, een pommel (zwaardknop) en een mantelspeld. "In Wijnaldum is al zoveel tevoorschijn gekomen, daar kun je een heel museum mee vullen."

Vondstnummer 7500 zijn ze al gepasseerd. En al is de hoop dat het graf van Friese koningen bloot wordt gelegd nog niet bewaarheid, 'Wijnaldum' wordt nu al een erenaam in de archeologische literatuur voorspeld. En niet alleen vanwege de vondsten. Trouwens, al 40 jaar voor het samenwerkingsproject van de universiteiten van Groningen en Amsterdam in 1991 van de grond kwam, was bij drainage-werkzaamheden de 'grote fibula van Wijnaldum' gevonden - niet compleet, maar in meer dan een opzicht een koninklijk sieraad. Dit kroonjuweel van goud en zilver en meer vondsten op de Tjitsma-terp brachten de Leeuwarder amateur-archeoloog en verzamelaar Jan Zijlstra tot de theorie dat 'Wijnaldum' een bijzondere plaats in de Friese geschiedenis kon zijn geweest. Zijlstra stuurde de wetenschappers als het ware recht op het doel af. "Elke vondst, al het materiaal dat anderen opgepiept hebben, verwijst naar deze terp" , zegt Schoneveld. Een terp die de afgravingsdans die veel andere had getroffen, was ontsprongen maar die door regen, wind en ploeg (en uitgebreid illegaal spitwerk) ernstig was aangetast.

'Wijnaldum' is ook zo belangrijk omdat de opgraving niet lijkt te eindigen in een stapel dozen in een depot - de frustratie die veel archeologen achtervolgt -, maar leidt tot verwerking van alle vondsten en publicaties. Schoneveld: "De depots puilen uit van de vondsten, die nooit verwerkt zijn. Van Tritsum, een heel belangrijke terpafgraving, staat 50 'kuub' in het magazijn van het Fries Museum. Ik heb een jaar of tien geleden een opgraving gedaan, maar nooit iets ervan gepubliceerd. Daar kom je niet aan toe. Voor mijn pensioen, misschien."

Dankzij het computerprogramma dat Willem Beex heeft ontworpen, is 'Wijnaldum' de modernste opgraving van Europa. Met zijn Autocad produceert hij driedimensionale tekeningen van doorsneden en profielen, waar voorheen medewerkers monnikenwerk voor moesten verrichten. Jan Schoneveld hoeft maar te vragen om een uitdraai van al het merovingische aardewerk en Beex levert hem die in een mum van tijd. Geen gezoek straks meer in 200 dozen, geen gesnuffel in de 20 000 vondstgroepen: de specialisten die straks potjes en pannetjes uit de 7e eeuw onder handen gaan nemen, kunnen gelijk aan het werk, dankzij die duivelskunstenaar in dat woonblok in de Harlinger Thorbeckestraat. "Ze krijgen een plattegrond waar alles gelegen heeft. Ze hoeven niets meer te wassen of te nummeren. Dat is gedaan."

Vrijwilligers

Naast de staf is het werk van de vrijwilligers onbetaalbaar - Jan Schoneveld kan het niet vaak genoeg herhalen. "De beroemde Van Giffen deed nog wel eens iets met gevangenen, maar wij zijn aangewezen op vrijwilligers. Zonder hen was dit project niet uit te voeren." Ze slapen in een school in het dorp, ze eten tegen gereduceerd tarief bij de horeca van Harlingen of Franeker, hebben al opgravingen elders gedaan of worden hier ingewijd in de kunstgrepen van de archeologie. Ze zijn niet van het 'vlak' te slaan of doen zuchtend de selectie van de huttenleem (ongeveer de grootste 'straf' voor een vrijwilliger). Ze halen een halve nacht door of bakken en verkopen op de open dag (met 3 000 bezoekers) ruim 500 cakes ten bate van de opgraving, zoals een inwoonster van Wijnaldum laatst deed, toen het project door geldgebrek afgeblazen dreigde te worden. Een snelle ruk aan de bel van de publiciteit heeft dat gevaar afgewend: de ontbrekende ton op een tot het bot afgekloven begroting van drie ton, is dankzij een bedrijf, particuliere sponsor en een aarzelende provincie (commissaris Wiegel moest er toch aan geloven omdat hij lid is van het comite van aanbeveling) gegarandeerd.

Tot 1 oktober kan er gegraven worden. Naar het sluitende bewijs dat de macht in Friesland in die 'donkere' eeuwen waarvan zo weinig bekend is, hier gezeteld heeft. Dat het een tijdje de voornaamste nederzetting van het stammenrijk was, waar handelsschepen aan de voet van de terp afmeerden, waar edelsmeden hun sieraden maakten (zoals de grote fibula) en waar het dichtslibben van de rivier de Ried de elite deed verhuizen in de richting van de zee. Maar ook zonder een 'grote klapper' wordt er in Wijnaldum al geschiedenis geschreven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden