Vanavond uitreiking vijfde Libris Literatuurprijs

AMSTERDAM - De Libris Literatuurprijs, die vanavond om kwart voor tien tijdens het traditionele diner in het Amsterdamse Park Plaza voor de vijfde keer zal worden uitgereikt, is in literaire kringen immer inzet geweest van gewaagde voorspellingen en weddenschappen.

Bookmakers èn boekmakers staan opnieuw voor een lastige taak omdat de juryleden van dit jaar - Hermine de Graaf, Willem Kuipers, Annemiek Neefjes, Ronald Soetaert en juryvoorzitter Henk van Os - geen pleidooi houden voor een bepaald soort literatuur. Integendeel, zij nomineerden van alles en nog wat: verbeelding en autobiografie, dik en dun, vorm en vent. Van Os sprak bij de presentatie van de Libris-shortlist dan ook van 'heftige interne discussies' en typeerde zijn eigen jury als 'een literaire drukpan'. Uit de stemming en de literaire voorkeuren valt dus nauwelijks een winnaar te destilleren.

Of toch? Een van de geijkte methoden van de literaire gokkers om een voorspelling te doen, is close reading van het juryrapport. Dat lijkt qua toon en in korte tussenzinnetjes twee van de zes schrijvers bij voorbaat uit te sluiten. Over Manon Uphoffs debuutroman 'Gemis', waarin de slimme puber Mara Astheim zich onweerstaanbaar aangetrokken voelt tot het duister-erotische, staat er bijvoorbeeld dat 'Mara's nieuwsgierigheid naar het einde toe wat vervlakt'. Vanzelfsprekend is de gehele beoordeling lovend: “Aan de hand van Mara Astheim geeft Manon Uphoff een intrigerend, boeiend en overtuigend beeld van het hedendaagse leven, op een manier die getuigt van groot talent.” De slotzin moge sterk klinken, maar slaat de spijker niet op de kop. In 'Gemis' ligt de nadruk op Mara's broeierige, bizarre verbeelding en niet op 'een beeld van het dagelijks leven'.

De tweede schrijver, die al direct een kritische opmerkingen te verwerken krijgt, is tegelijk de tweede schrijver van de jongste generatie: Arnon Grunberg. In de genomineerde roman 'Figuranten' geeft Grunberg een hilarische blik op het leven van de wandelende ongelukverspreiders Ewald Stanislas Krieg, Broccoli en Elvira Lopez. Gedrieën mislukken zij hopeloos in de wereld van de film, en daarbuiten. Hoe hoog de juryleden Grunberg ook achten, ze krabbelen streng in de kantlijn dat 'het boek met minder bladzijden had toegekund'. Opnieuw is dat geen terecht verwijt. De herhalingen zorgen voor een sterk effect en bieden de lezers, om in Grunbergs eigen termen te blijven, 'de troost van de slapstick'.

Een andere manier om de uitslag op voorhand te beredeneren is op grond van externe factoren. Vanzelfsprekend is dat verfoeilijk, maar in het verleden heeft de methode vaak haar waarde bewezen. Zo zou Geerten Meijsing de Libris Literatuurprijs wel eens aan zijn neus voorbij kunnen zien gaan omdat hij voor zijn roman 'Veranderlijk en wisselvallig' in 1988 al de AKO-prijs kreeg. Die uitverkiezing maakte Meijsing vervolgens tot de ironische inzet van zijn sleutelroman 'De grachtengordel'. Meijsings alter ego in dat boek, Erik Provenier, keert terug in 'Tussen mes en keel', dat nu is genomineerd. Was Provenier in het verleden al geen vrolijk type, nu stort deze larmoyante schrijver in het tomeloos diepe gat van een depressie. Als zijn meesterwerk onopgemerkt blijft en zijn geliefde hem aan de kant zet, bevindt Provenier zich in 'de langgerekte foltering van de ware zelfmoordenaar'. Uiteindelijk voert Meijsing zijn alter ego met zwartgallige humor en de romantische wereldliteratuur aan zijn zijde terug uit het dodenrijk.

J.J. Voskuil heeft bij de prijzen die aan één roman worden toegekend ook een 'extern' probleem: zijn laatste vier gepubliceerde boeken zijn de delen de magnifieke cyclus 'Het Bureau'. Vorig jaar leidde dit al tot een uiterst vreemde constructie. Toen nomineerde de Libris-jury wèl deel twee, 'Vuile handen', maar niet het eerste deel, 'Meneer Beerta', terwijl beide romans exact gelijke kwaliteit bezitten. Voskuil heeft - sowieso wars van pompeuze diners en literaire kermis - laten weten dat hij na dit derde deel, 'Plankton', geen volgende boeken meer voor de Libris- en de Generale Bank Literatuurprijs zal insturen. Daarmee zij niet gezegd dat Voskuil deze keer de prijs niet zou verdienen. Integendeel, ook in 'Plankton' bewijst Voskuil zijn meesterschap met de haarscherpe beschrijving van Maarten Konings beklemmende overpeinzingen en de ontmaskerende portrettering van Konings collega's op Het Bureau.

Zo blijkt eens te meer dat romans op eigen merites beoordeeld dienen te worden. In het geval van Nelleke Noordervliets genomineerde roman zit het met die merites wel goed. 'Uit het paradijs' is een hecht geconstrueerde, knappe roman over de zoektocht van David Berk naar zijn overleden moeder, die in de eerste zin als een schim aan hem verschijnt. Waar de critici Noordervliets roman met wat reserve ontvingen, put het juryrapport zich uit in loftuitingen: “'Uit het paradijs' is een intrigerende roman, die behalve ideeënrijkdom degelijke compositie en vaardig taalgebruik biedt. De stijl is beeldend, trefzeker en op maat van de problematische karakters gesneden.”

Met het juryrapport in de hand en een dosis gezond verstand mag Noordervliet een zeer grote kanshebber heten. Toch rest nog de laatste, amateuristische manier van voorspellen: een vaag voorgevoel. Ik verwacht dat 'Het lied en de waarheid' van Helga Ruebsamen gaat winnen. Ruebsamens magnum opus bezorgde haar niet alleen in een klap een groter publiek, maar betekent ook binnen het oeuvre van de schrijfster een doorbraak. Voor het eerst verwerkte Ruebsamen op deze schaal autobiografische elementen in een roman. In 'Het lied en de waarheid' beschrijft zij de tocht die het Joodse meisje Louise Benda moet maken van het paradijs van Indië, vol vriendelijke 'nachtmensen' en Indische geesten, naar de hel van het koude Nederland, dat in de tweede wereldoorlog verwikkeld raakt. In superieure stijl roept Ruebsamen de levendige fantasieën en de diepe angsten van Louise op. Het is prachtig en hartverscheurend tegelijk.

Of Ruebsamen ook werkelijk de prijs krijgt, valt nog te bezien. Het deksel kan van de jury-drukpan vliegen en tot een onnavolgbare uitkomst leiden. Voor de toeschouwer is dat geen probleem: de zekerheid dat alles tot het eind onzeker blijft, vergroot slechts de lust tot voorspellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden