'Vanalleswatisme' is een groot succes

Boeken zijn er al over volgeschreven, docenten sporen hun studenten aan op zoek te gaan naar levensbeschouwelijke motieven, duizenden websites volgen de films: 'The Matrix' en 'The Matrix Reloaded' hébben iets. Liever gezegd: ze hebben alles. In één week maakte de film 100 miljoen dollar winst, buiten Amerika. Een ongeëvenaard succes. Toch zijn de films minder religieus dan ze lijken.

Hoofdrolspeler Keanu Reeves snapte het script niet precies, vroeg zich af of het publiek er wat van zou begrijpen, maar wist: de bedenkers, de gebroeders Wachowski, snappen het. In de dagen dat internet en zijn economie iedereen betoverden, schreven zij 'The Matrix' (1999). Reeves: ,,Ze hadden door hoe de wereld vastzit aan techniek, media, internet en computers''.

Het publiek snapte het. Tijdens de Happy Chaos Religion Night op 24 april probeerde een begeesterde forumzitter zijn godsdienstig enthousiasme te illustreren met fragmenten uit 'The Matrix'. Achter hem dartelden vechtmachines door de ruimte, maar in de chaos ging zijn betoog verloren. De film was, zoveel was duidelijk, meer dan 'Star Wars': iets religieus.

In onoverzienbare aantallen websites en artikelen is dít vaak de teneur: 'The Matrix'-trilogie is niet alleen trendsettende sciencefiction, maar ook een herleving van godsdienstigheid.

'The Matrix' en zijn opvolger 'Reloaded'volgen de logica van het computerspelletje; de karakters in dit mythologisch universum zijn niet van vlees en bloed, maar rollen, functies. Zo zie je aan de soutane van hoofdpersoon Neo (anagram van One) dat hier een priester staat, de hogepriester van de menselijkheid.

De matrix uit de filmtitel is een computerprogramma, wereldomspannend en totalitair: de vrije mens is het laatste oneffenheidje dat moet worden weggewerkt. De matrix wil alles en iedereen beheersen, een bedrieglijke illusie, als het boeddhistische maya. Wie laat de mens eruit ontwaken? Antwoord: de priester, die Boddhisatva (verlichte) en Christus in een is. In deel Een stierf hij al om op te staan, Neo's vecht- en liefdesvriendin smaakt dat genoegen in 'Reloaded'. Na een strijd in het hol van de leeuw, als een nederdaling ter helle. Haar naam: Trinity; christelijker kan het niet.

De christelijke symboliek dringt zich vaak op, vooral in de gnostische variant. Een van de ruimteschepen van de good guys heet Gnosis, het inzicht waardoor de mens verlost wordt uit -naar een woord van gnosticus Valentinus- zijn 'gevangenschap in een zelfbedachte, illusoire wereld'. Hij kan, net als Boddhisatva en de hoge sferen in de gnostiek, 'stilte' en 'rust' brengen, hier uitgebeeld door vertraging van beelden en het stilzetten van een kogelregen.

In USA Today liet een filosofe haar licht schijnen over het merkwaardige verschijnsel dat een actiefilm tot nadenken stemt. ,,'The Matrix' raakt iets in ons geweten en laat ons nadenken over alles, van geloof tot aan bestemming.''

Filmmakers Larry en Andy Wachowski laten er geen twijfel over bestaan; ze zijn sterk door het boeddhisme beïnvloed. Met daaraan toegevoegd een forse dosis christendom sluiten de 'Matrix'-films naadloos aan bij de vage spiritualiteit die new age heet. Ze worden ook gretig bejubeld door gelovigen van orthodoxer snit die er met een zucht van verlichting het bewijs van onuitroeibare, ja, oplevende godsdienstigheid in zien. Spiritual fiction, noemen ze het.

'The Matrix' en zijn opvolgers (deel drie is in de maak) zijn hét product voor het 'vanalleswattisme' en wie geen religie zoekt, krijgt nog spetterende special effects, een vleugje erotiek, lekkere muziek en vechtparijen.

In hun films flirten de Wachovski's met boeddhisme en gnostiek, maar halen een essentie ervan onderuit. De verloste, verlichte mens neemt volgens die geestesstromingen afstand van het stoffelijke. Neo is meer van de liefde, de lichamelijke ook, net als de bewoners van het laatste bastion van menselijkheid, het belaagde onderaardse Zion, die een broeierig feest bouwen à la Woodstock.

Dat valt nog op te vatten als kritiek op een element van die religieuze tradities. Maar de films oefenen een fundamentelere kritiek. De Wachovki's nemen de religieuzen postmodern in de maling.

In 'The Matrix' komt een boek van de postmoderne denker Jean Baudrillard in beeld, volgens nauwkeurige kijkers opengeslagen bij het hoofdstuk On Nihilism; alle beelden, van televisie tot aan mode, moeten gedeconstrueerd worden om hun onderdrukkende werking te slopen. Een typisch postmodern idee, het tonen van dat boek, maar Baudrillard was niet content met deze verbeelding van zijn denken. Dat is op zijn minst vreemd, want postmodernisten stelen alles om er een eigen draai aan te geven.

In 'Reloaded' figureert ook een denker, maar dan echt; de godsdienstfilosoof en zelfbenoemde intellectuele vrijheidsstrijder Cornell West, een Marvin Gaye-achtige verschijning met een rapplaat op zijn naam. Met zijn boeken over nihilisme en racisme had de Princeton-professor zoveel indruk gemaakt op Larry Wachoski, dat er een rolletje voor hem werd bedacht. West speelt een van de wijzen van Zion, het laatste menselijke bolwerk, en heeft één zin tekst: ,,Begrip is niet nodig voor samenwerking''.

Die stelling, inmiddels gesignaleerd op T-shirts, geeft 'Reloaded' een politieke draai. Niet samenwerken, dat deed het 'Oude Europa' met de Verenigde Staten in de strijd tegen de dictatuur en de terreur. In zijn heroïsch gevecht tegen de matrix -inderdaad: dictator en terrorist versus de vrije mens- vindt Neo de Merovingian tegenover zich, iemand met een decadente levensstijl, vals en met een sterk Frans accent. Een andere tegenstander, de zelfklonende Smith, rijdt Audi. Ziedaar; de menselijkheid en Zion hebben veel te vrezen van de Frans-Duitse as van het onbegrip.

West zegt in een vraaggesprek met The New York Times dat hij kritiek had op deel Een: het was hem te dogmatisch, te star. Het moest meer jazzy, als de zwarte muziek waarover hij schreef - iet alleen een muziekgenre, maar een manier van leven, improviserend, flexibel, vloeiend.

West en Larry Wachovski vonden elkaar in een voorliefde voor het bijeenscharrelen van beelden en ideeën uit alle hoeken, van films tot godsdienst, van wijsbegeerte tot popmuziek. Om, zoals West het uitdrukt, van de aarde 'een filosofischere plaats' te maken.

'The Matrix Reloaded' eindigt abrupt, onbeschaamd wijzend op het vervolg. Dat mag postmodern deugen, voor de bezoeker van de film is het zeer onbevredigend (en volgens het jonge bioscooppubliek werd er 'te veel geouwehoerd en te weinig geknokt').

Dit najaar verschijnt deel drie van de 'Matrix'-trilogie. West heeft bedankt voor de eer om er een flinke rol in te spelen. Hij gaf de voorkeur aan het werken aan een documentaire óver 'The Matrix' en zijn ideeën daarover. Lucratief voor hem, leerzaam ook voor de 'Matrix'-liefhebber. Dan zullen we weten of het nog wat wordt met de menselijkheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden