Van zeven hemelen en twaalf maanden

De expositie 'De kunst van de islam' heeft positieve reacties gehad in de pers, en dat lijkt ook terecht. Het is een mooie tentoonstelling, maar voor de fijnproever toch een beetje likken aan de pot. Hoe smaakt nou eigenlijk de honing in die pot? kunst maken?

Abdulwahid van Bommel

Voor de expositie 'De kunst van de islam' in Amsterdam was in Nederland noch de deskundigheid noch het materiaal aanwezig. Men heeft de voor de hand liggende oplossing gekozen om Michail Piotrovski, directeur van het staatsmuseum de Hermitage in Petersburg, uit te nodigen. Piotrovski moet ons de stichting Islamitische Kunst en Cultuur doen vergeten. Maar die stichting heeft toch een aantal spannende en vaak veel diepgravender dingen gedaan in het museum voor Volkenkunde in Rotterdam, dan Piotrovski en Vrieze nu in de Nieuwe Kerk in Amsterdam laten zien. Ik denk bijvoorbeeld aan 'Islam-mathematica' onder auspiciën van Fred Ros. Men had in de Nieuwe Kerk toch tenminste een moslim kunnen inhuren voor de eindredactie van de tekstpanelen.

Op die panelen doet men zijn uiterste best aan te tonen dat het hier om een zeer belangrijke tentoonstelling gaat. Zo wordt van een pagina gezegd dat hij komt 'uit één van de meest prachtige korans die ooit vervaardigd zijn.' Maar als je die pagina ziet, blijkt dat uit niets. 'Eén van de beroemdste islamitische bronzen voorwerpen uit de 12de-13de eeuw (...) waarvan de eigenaar de bedevaart naar Mekka heeft gebracht', staat er. Die bedevaart was er blijkbaar nog niet dus heeft die eigenaar haar maar even naar Mekka gebracht. 'Dit unieke exemplaar', en dan gaat het over een stoof uit Jemen. 'Deze beroemde waterkan' (hoe zo?). En bij wie is 'het oudst bekende Iraanse islamitische tapijt' bekend?

De deskundigen kennen nogal onnadenkend een zeer centrale plaats toe aan de zwarte steen. Misschien hebben ze teveel boeken van Karl May gelezen. Het 'hoogtepunt van de bedevaart' zou 'het aanraken van de zwarte steen' zijn. In werkelijkheid is dat het staan op de vlakte van Arafaat. Moslims zouden zich tijdens hun gebeden richten tot de zwarte steen. Niet dus. Ook wordt beweerd dat mensen die hun bedevaart 'om politieke of andere redenen niet konden vervolmaken een plaatsvervanger stuurden'. Maar die plaatsvervanger werd meestal gestuurd als laatste wens van iemand die gedurende zijn leven zelf fysiek niet in staat was tot een bedevaart. De levenswijze van soefi's wordt omschreven als celibatair en ascetisch, wat zeker niet waar is. Ook de moslimmystici proberen juist in het volle leven te staan en een evenwicht te vinden tussen deze wereld en het hiernamaals.

In de ontstaanseeuw van de islam hebben de moslims zich niet meteen grote bouwmeesters of kalligrafen getoond, maar toch werd al een signaal gegeven welke kant het zou opgaan. De Rotskoepel in Jeruzalem, daterend uit de eerste eeuw van de islam, verenigt al alle elementen in zich die we nu als typerend voor 'islamitische kunst' beschouwen. Het spelen met meetkundige patronen - een koepel op een octagon (achthoek), de kalligrafie, de geometrische - en bloemarabesken - is van een rustgevende schoonheid die steeds opnieuw kan worden genoten. In alle takken van kunst heeft dit non-figuratieve denken een doorbraak veroorzaakt - zeker voor die tijd, maar ook voor latere eeuwen. Niet alleen in de architectuur of de decoraties komt deze natuurlijke geneigdheid tot abstractie tot uitdrukking, maar in de bewerking van elk denkbaar materiaal, in de muziek en in de schrijfkunst.

Het is misschien wel de disciplinerende spanning tussen beperking en ontwikkeling die het creatieve vermogen, de productie en de vakkundigheid van de vroege moslimmeesters zo'n stimulans hebben gegeven dat zij een stroom van abstract design zijn blijven ontwerpen.

Vanuit de islamitische kosmologische gedachte hadden vooral de mystici behoefte om de verhouding tussen Schepper en schepping in kaart te brengen. De oorsprong wordt daarbij voorgesteld als een punt. Dat teken staat in het Arabisch voor de 0, en is daarmee het principe en de oorsprong van alle getallen. Wanneer ze zich die punt in het grote duistere niets voorstellen, komt bij moslims de volgende passage in gedachten: 'Ik was een verborgen schat en ik hield ervan gekend te worden en ik schiep de schepping om gekend te worden.'

De beweging van niets naar iets wordt voorgesteld als een lijn tussen twee punten. Vanuit het middelpunt, de oorsprong, wordt door de tweede punt een cirkel getrokken: een mogelijk domein waarbinnen het scheppende middelpunt zich bekend kan maken aan de schepping. De eerste punt staat voor aangeboren en de tweede voor aangeleerd.

De kunst van de islam zou je kunnen benoemen als een symbolische vertaling van het geloof in de transcendentie van zowel mens als God, en als de poging om de menselijke intuïtie op het spoor te zetten van 'gevoel voor' het oneindige. De kunstmiddelen - kleur, vorm, zijde, hout, steen, noten en ritmes, poëzie en proza, - vormen de woordenschat voor die vertaling.

Schoonheid is daarmee letterlijk binnen het bereik gekomen van de profetische uitspraak 'God is schoonheid en Hij houdt van schoonheid'. De beleving van schoonheid is herinnerd worden aan iets dat Gods schoonheid reflecteert.

De esthetische stimulans van de figuratieve, naturalistische afbeelding legt het af tegen die van de abstracte, geometrische vormentaal van een tegelwand of een stalactietenstructuur in het inwendige van een portaal of koepel. Je kunt het ook de verschuiving in aandacht van schepping naar Schepper noemen of van afbeelding naar verbeelding.

De moslimkunstenaar verwees in zijn kunst op een indirecte en geabstraheerde manier steeds naar 'het grote verhaal' maar zo dat ieders 'kleine verhaal' er ook in herkend kon worden.

Poëzie en muziek zijn gericht op de naamloze geliefde van wie men sporen zoekt in het stof van de weg. De dubbelzinnigheid verleidt ertoe en biedt de mogelijkheid dat iedereen het voor zichzelf anders interpreteert. Is het bijna atoom voor atoom in elkaar opgaande liefdespaar een metafoor voor de toppen van de meest subtiele sensualiteit of staat het voor de spirituele eenwording met God?

Islamitische dichtkunst en muziek brengen een groot onbestemd verlangen tot uitdrukking. Het is daarom jammer dat de teksten op de tentoonstelling suggereren dat alleen het verlangen naar de menselijke geliefde is bedoeld. De literatuur noemt dat verlangen slechts een schaduw van het verlangen naar de Oorsprong.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden