Van wie is het dode lichaam?

orgaandonatie | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Het lijkt erop dat orgaandonatie de standaard gaat worden. Is dit een overwinning van het materialistische mensbeeld?

De nieuwe wet op orgaandonatie moet nog aangenomen worden door de Eerste Kamer, pas dan heeft initiatiefnemer D66 werkelijk reden tot juichen. Je zou kunnen zeggen dat er in dat geval alleen maar winnaars zijn: mensen die op donororganen zitten te wachten kunnen sneller geholpen worden. Degenen die bezwaar hebben tegen orgaandonatie, kunnen nog steeds 'nee' zeggen. En de doden? Die merken er toch niks meer van. Of wordt er iets over het hoofd gezien?

Désanne van Brederode, schrijver en filosoof: "Er wordt gedaan alsof het om een simpele, praktische kwestie gaat: goed materiaal gooi je niet zomaar weg. Glas moet toch ook in de glasbak? Maar het gaat hier niet om een lege batterij. Alleen al het gegeven dat nabestaanden onmiddellijk na het overlijden het lichaam van hun dierbare moeten loslaten zodat het naar de operatiekamer kan worden gebracht, om alles wat nog bruikbaar is eruit te halen. Dat kan voor de intimi buitengewoon pijnlijk en moeilijk zijn. Prima als ze hier bewust voor kiezen. Maar ik heb het idee dat dit geen rol speelt in de discussie."

Bas Haring, filosoof en hoogleraar publiek begrip van de wetenschap in Leiden: "Waarom zouden de nabestaanden de belangrijkste stem moeten hebben? Het is lastig om te bepalen van wie het overleden lichaam is. Het lijkt nu, volgens de wetgeving die op komst is, automatisch aan de staat toe te komen. Ik begrijp best dat dit weerstand kan oproepen. Aan de andere kant: het lichaam is ook echt niet meer van de overledene zelf. Die is er immers niet meer. Maar is het daardoor van de nabestaanden?

"Als uitgangspunt zou je kunnen hanteren dat het lichaam het beste kan gaan naar degene voor wie dat lichaam het meest waardevol is. Dat kunnen de nabestaanden zijn, als zij bijvoorbeeld hechten aan het lichaam bij het afscheid nemen van de persoon die zij nu moeten missen. Maar het zou goed kunnen dat voor iemand anders - bijvoorbeeld iemand die op een orgaan wacht - dat lichaam nog veel waardevoller is.

"Als ik moet kiezen tussen wereld één waarin een familie op een mooie manier afscheid kan nemen van een dood familielid en waarin een derde ziek blijft en wellicht sterft als gevolg van het uitblijven van een donororgaan; of wereld twee waarin dat afscheid minder mooi gaat, maar waarin die derde nog een tijdje gezond doorleeft; dan kies ik toch voor wereld twee. Juist omdat er in wereld één nóg een familie is die afscheid dreigt te moeten nemen van een familielid."

Van Brederode: "Volgens mij is deze nieuwe wet de uitdrukking van een levensvisie die in de westerse cultuur nu definitief gewonnen heeft. De visie dat een lang en lichamelijk gezond leven het hoogste goed is en dat we alles op alles moeten zetten om dat voor iedereen binnen handbereik te krijgen. Als je dat een ander niet gunt, bijvoorbeeld door jouw goede organen mee te nemen in de oven of in je graf, ben je onsportief, een onredelijke afvallige.

"Gezondheid en fitheid zijn de hoogste waarden, die de staat kennelijk als de standaard beschouwt - zie het bij voorbaat ingevulde 'ja'. Dat bij voorbaat ingevulde antwoord getuigt van een boven alle twijfel verheven morele waarde, terwijl de staat op andere terreinen van levensbeschouwing zwijgt in alle talen. Zingeving, dat is verder allemaal geklets voor achter de voordeur. Maar als het gaat om donortransplantatie kan ze ineens wel met klem een richting suggereren."

Haring: "Ik begrijp niet goed waarom dit problematisch zou zijn. De taak van de overheid is doorgaans om zaken te regelen die door mensen zelf niet of nauwelijks geregeld kunnen worden. En dat tolereren we wel degelijk.

"Zo verbiedt de overheid het ons om door rood te rijden en dat vinden we reuze verstandig en meestal gedragen we ons er ook naar. Als het noodzakelijk is dat de overheid regels stelt, omdat het zonder die regels niet mogelijk is om organen op een wenselijke manier te verdelen, dan zullen we die regels uiteindelijk gewoon accepteren.

"Ik zou zeggen dat je óf een materialistische visie hebt op het lichaam. Dan is een dood lichaam inderdaad weinig meer dan een verzameling bruikbare organen. Óf je hebt geen materialistische visie op het lichaam, en je beschouwt het als méér dan slechts die organen. Het vormt bijvoorbeeld een herinnering aan een persoon.

"Ook in het tweede geval zou het toch niet uit moeten maken of dat lichaam een orgaan meer of minder heeft. Als zo'n lichaam staat voor de herinnering aan een persoon, dan wordt die herinnering toch niet opeens anders wanneer er geen nieren meer in dat lichaam zitten?"

Van Brederode: "Er zijn levensbeschouwingen waarin ook het lichaam van een gestorvene meer is dan enkel een nutteloze huls die hoogstens een herinnering oproept bij nabestaanden. Het gaat bij donortransplantatie om nog levende organen die gevormd zijn in het bezielde lichaam van een persoon. Het voert te ver om hier in een paar zinnen uit te leggen wat voor implicaties dat kan hebben.

"Dat is ook wat me tegenstaat aan het debat. Eerst is er jarenlang keihard campagne gevoerd voor vrijwillige registratie als donor - onder andere met een provocatieve 'grote donorshow', waarin een zogenaamd terminale patiënte mocht kiezen wie haar nier kreeg. Nu dat allemaal nog steeds onvoldoende resultaat oplevert, gaat men over op een standaardisering van het donorschap, met uitzonderingmogelijkheid, maar toch.

"Voor het idee dat het om een complex vraagstuk gaat, dat nog complexer wordt als je er langer over nadenkt, is geen ruimte meer."

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Paul Teule

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden