Van wereldbol tot surrealistische 'Tropen'-collage

Voor de jaarlijkse beurs in de Amsterdamse Rai bewaren antiquaren nogal eens hun mooiste vondsten. Dit jaar, bij de twintigste editie, zijn opnieuw topstukken te vinden die in een museum niet zouden misstaan. Sterker nog, ze worden ook vaak gekocht door musea of steenrijke verzamelaars met museale collecties. Toch valt er ook voor de kleine verzamelaar nog iets op te duiken: de brief waarin Reve de vriendschap met Hermans opzegt, wordt steeds goedkoper.

De kleine globe die in 1603 door Hondius & Vrients werd geschonken aan aartshertog Albert en aartshertogin Isabella, de vertegenwoordigers van de katholieke Spaanse troon in de Zuidelijke Nederlanden, is zo'n topstuk. ,,Het is een uniek exemplaar', zegt Marieke Lont van antiquariaat Forum. Het aardige is, dat de globe zelf ook over de wereld heeft gereisd. Zo verbleef de wereldbol een tijd in het bezit van het vorstenhuis van Monaco en komt hij nu op de markt uit de collectie van de Duitse verzamelaar Ludwig. Prijs: 530 000 gulden. Heeft Lont er wel vertrouwen in dat iemand voor een kleine globe zoveel geld zal neertellen? ,,O ja. Soms kan een particulier makkelijker aan geld komen dan een museum. Die hoeft tenminste niet aan fund raising te doen.'

Op de beurs zijn onnoemelijk veel 'unica' te zien: twaalf schitterende middeleeuwse Duitse miniaturen, een gegraveerde kaart van Holland in veertig bladen van Colom & De Wit uit 1681, en 16de-eeuwse landschapsprenten van Hiëronymus Cock uit Antwerpen. Naast de oude kunst is er ook een overvloed aan moderne kunst te koop: originele aquarellen van Jean Dulieu, de geestelijk vader van Paulus de boskabouter, een prachtige, onbekende proefdruk van de Groningse drukker Hendrik Werkman, getiteld 'Artiestenbruiloft', traditiegetrouw bij André Schwertz uit Utrecht, en een stapel handschriften.

Zo ligt bij de Limburgse antiquaar Fokas Holthuis de enig bewaard gebleven brief van Slauerhoff aan Doeke Zijlstra, uitgever bij Nijgh & Van Ditmar. Op 14 april 1939 schreef de dichter-scheepsarts aan boord van de S.S. Amstelkerk aan Zijlstra over zijn werk aan 'Het leven op aarde' en zijn reis naar Afrika. Voor iemand wiens slordige handschrift beroemd is, staat er opmerkelijk leesbaar: ,,Daar 't traktement weer verbeterd werd en ik aan wal niet hard opschoot en nog altijd niet dol op Holland ben, stapte ik weer aan boord. Eigenlijk bevalt 't me ook goed. Beter dan het landleven.'

Het tropische landleven is op surrealistische wijze het onderwerp van een grote collage uit de jaren veertig van de haast vergeten schrijver J. J. Klant. 'Tropen' meet 155 bij 125 cm, en dat is des te opmerkelijker, omdat op de achterkant in potlood staat gekrabbeld: 'midden'. ,,Dat suggereert dat Klant aan een drieluik heeft gewerkt', zegt Piet van Winden van Aioloz in Leiden. Op het enorme board is een vreemd beeld van de tropen ontstaan. Te midden van vogels, vissen, een loerend oog, Papoea's en een kudde olifanten staat een naakte jager met een vogelkop en een neerwijzende vinger als geslacht. Van Winden lacht: ,,Die is gewoon thuis uitgeknipt uit de National Geographic en opgeplakt.'

Hoewel Klants collage door Van Winden als een goede grap wordt gezien, is 'Tropen' wel een van de schaarse voorbeelden van Nederlandse surrealistische kunst. Alleen met de collages van W. F. Hermans - die Klants eerste boek, 'De geboorte van Jan Klaassen', 'het meest opmerkelijke debuut van na de bevrijding' noemde - vertoont de collage sterke overeenkomsten. Met name het loerende oog werd ook door Hermans vaak gebruikt. Van Winden: ,,Als hij niet is beïnvloed door Hermans, is er sprake van sterke congenialiteit.'

Van alle Nederlandse schrijvers worden Hermans en Reve verreweg het fanatiekst verzameld. Harry Mulisch is veel minder in trek. Desondanks is het getikt briefje van Mulisch aan Reve van 5 februari 1951 zeer de moeite waard. Beide heren stonden toen nog op goede voet, want Mulisch vraagt 'beste Gerard' in zijn P.S.: ,,Ik lees in de krant over het schrijversbal van de boekenweek. Daar wil ik ook eens bij zijn. Hoe zit dat in elkaar? Waar zijn plaatsen te bekomen? Schrijf me dat eens als je wilt.'

Van 'De Grote Drie' spant Gerard Reve de kroon. Van hem worden zelfs pennenproeven goed verkocht. Bij Postma uit Groningen is een kladje van de brief te koop, waarin Reve Hermans de vriendschap opzegt. Op het kliederige velletje heeft Reve in zijn statig-kwade zinnen steeds 'jij' door 'u' vervangen: ,,Ik gevoel mij door bestelde brief ernstig gegriefd, terwijl ik niet zie waaraan jij (doorgestreept, 'u' erboven geschreven) het recht wilt kunnen ontlenen mij op deze wijze te bejegenen.'

Deze brief circuleert al jaren onder antiquaren. Aioloz heeft hem een keer verkocht - 'altijd paraat als het om Reve gaat' - en André Schwertz deed de brief vijf jaar geleden al eens voor achthonderd gulden de deur uit. Bij Postma kost Gerard Reve's kladje nu nog maar 650 gulden. Ook voor de bescheiden verzamelaar geldt dus: er is nog hoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden