Van vrijheid moet je ook weet hebben

Boudewijn de Bruin, wiskundige, filosoof en universitair docent ethiek aan de Groningse faculteit, vertelt over zijn onderzoek naar politieke vrijheid. „We gaan ervan uit dat vrijheid gelukkige gevolgen heeft. Maar is dat wel zo?”

’Robert en zijn gezin zitten rond het bestaansminimum. Hij heeft de auto weggedaan, en maakt van elke aanbieding in de supermarkt gebruik. Zijn zoontje van zeven lijkt talent voor muziek te hebben, maar Robert kan het zich niet veroorloven om elke week 20 euro uit te geven aan muziekles. Heeft dit gezin de vrijheid om muziekles te nemen?”

Boudewijn de Bruin (1974) voert Roberts talentvolle zoontje op om te laten zien dat er veel onduidelijkheid bestaat over een van de sleutelbegrippen van de hedendaagse samenleving: vrijheid.

„Wij zijn allemaal geneigd vrijheid zeer belangrijk te vinden”, zegt De Bruin. „Maar waarom eigenlijk? Die vraag staat in mijn onderzoek centraal. Bij het beantwoorden daarvan stuit je op allerlei argumenten, die ik stuk voor stuk probeer te wegen. En dan blijken er aan voor de hand liggende gedachten haken en ogen te zitten.

We beginnen eenvoudig. Je kunt zeggen: we hechten zoveel waarde aan vrijheid omdat we dankzij die vrijheid beter in staat zijn te doen wat we willen doen. Als je vrijheid toeneemt, dan nemen ook de mogelijkheden toe die je hebt om je doelen te verwerkelijken. En dat is goed, want een mensenleven bestaat nu eenmaal voor een groot deel uit het realiseren van doelen.”

Ik zie weinig haken en ogen.

„Maar ze zijn er wel. Kijk maar. Als je dit argument letterlijk neemt, kun je stellen dat mensen ook vrij zijn wanneer ze alleen die dingen kunnen doen die ze willen doen. Niets meer, maar ook niets minder. Gevolg: iemand die weinig reislustig is, mag je zijn paspoort afnemen zonder daarmee zijn vrijheid te beperken.”

Nee, dat lijkt wel een erg zuinig begrip van vrijheid.

„Inderdaad. Nu zou je natuurlijk kunnen zeggen dat het in de praktijk nog wel meevalt, omdat de overheid nooit van iedereen precies kan weten wat zijn wensen en doelen zijn. De overheid zal dus ’voor de zekerheid’ je vrijheid groter maken dan strikt noodzakelijk is.”

U klinkt niet overtuigd van deze oplossing.

„Nee. De overheid heeft immers al toegang tot behoorlijk wat informatie over de manier waarop specifieke burgers hun leven willen inrichten. Maar gelukkig hebben we nog een ander argument om de waarde van vrijheid te bepalen. Het is gebaseerd op verantwoordelijkheid. Naarmate je vrijheid toeneemt, nemen ook de mogelijkheden toe om verantwoordelijkheid te nemen voor je handelen. En dat je verantwoordelijkheid toeneemt is goed. Want jij bent het die jouw leven leidt. En jij bent het die daarvoor verantwoordelijk is. Net zomin als anderen hun verantwoordelijkheid op jou afschuiven, mag jij jouw verantwoordelijkheid op hen afschuiven – in ieder geval niet tegen hun wil.”

Voor de duidelijkheid: we hebben nu twee argumenten voor de waarde van vrijheid: het eerste gaat in op het vervullen van wensen en verwezenlijken van doelen. Het tweede koppelt vrijheid aan verantwoordelijkheid.

„Klopt. Vaak worden beide aangehaald wanneer de waarde van vrijheid verdedigd wordt. Neem de pleidooien voor privatisering van de gezondheidszorg. Daarbij stelt men dat privatisering tot meer keuzemogelijkheden, en zo tot grotere tevredenheid van de patiënten leidt.

„Maar ook het argument van verantwoordelijkheid wordt aangehaald. Zo wordt erop gewezen dat privatisering van de gezondheidszorg ertoe zal leiden dat mensen een grotere verantwoordelijkheid gaan dragen voor hun gezondheid, en zich bijvoorbeeld actiever zullen bezighouden met de vraag hoe zij bepaalde ziektes kunnen voorkomen.”

Is dat geen beroerd voorbeeld? Hoeveel privatiseringspogingen mislukken er niet?

„Daar zit hem nu precies de uitdaging van filosofisch onderzoek. De argumenten lijken op het eerste gezicht vanzelfsprekend. Maar dan stuiten we op problemen. En dus moeten we de argumenten herzien. Daar ga ik even op door. In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd het Britse pensioenstelsel drastisch aangepast – ’flexibeler’ gemaakt. De motivatie was dat als mensen zelf zouden kunnen kiezen tussen verschillende pensioenopties, zij hun financiële doelen beter zouden realiseren. Daar hebben we het argument over vrijheid en het verwezenlijken van doelen.

„Verder voerde men ook argument twee aan: mensen in het nieuwe, vrijere regime zouden de verantwoordelijkheid voor de oudedagsvoorziening zelf nemen in plaats van die op de staat – en dus uiteindelijk op andere mensen – af te wentelen. Van beide kwam inderdaad weinig terecht.”

Maar hoe passen we die twee argumenten voor de waarde van vrijheid dan aan? Moet er bijvoorbeeld rekening gehouden worden met het feit dat we solidair met elkaar moeten zijn?

„Solidariteit is een belangrijke waarde. Maar het probleem hier is juist dat de vrijheidsargumentatie niet consequent en niet ver genoeg is doorgevoerd. Beide argumenten gaan ervan uit dat vrijheid bepaalde gelukkige gevolgen heeft. Het leidt tot een betere vervulling van wensen. En het leidt tot grotere verantwoordelijkheid. Maar is dat wel zo?”

Daar twijfelt u toch niet aan?

„Jawel. Stel: u bent op een zoutarm dieet en u mag geen normaal brood eten. Nu is het zo dat de bakker bij u in de straat zoutarm brood bakt, maar dat weet u niet. Bent u vrij om een zoutarm brood te kopen? Jazeker. U hoeft maar naar de bakker te gaan, ’Een halfje zoutarm’ te bestellen en te betalen, en u heeft uw zoutarme brood. Gaat u dat ook doen?”

Als ik niet weet dat de bakker zoutarm brood verkoopt, dan niet.

„Precies. Weliswaar bent u vrij om zoutarm brood te kopen. Maar die vrijheid helpt u helemaal niet om uw wensen te vervullen of uw verantwoordelijkheid te dragen.”

Die argumenten voor vrijheid, die zo voor de hand leken te liggen, kloppen dus niet?

„Ze moeten subtieler gemaakt worden. Om gebruik te maken van je vrijheden om je doelen te verwezenlijken en je verantwoordelijkheden te nemen, moet je wel weten welke vrijheden je hebt. En die kennis en informatie ontbreekt vaak. De gemiddelde burger heeft weinig financiële of medische kennis, en weet ook vaak niet hoe die leemten in zijn kennis aangevuld kunnen worden.”

Iedereen die privatisering verdedigt met behulp van een argument voor de waarde van vrijheid, moet er dus voor zorgen dat dit ’informatieprobleem’ opgelost wordt.

„Precies. Privatisering kan pas tot grotere wensvervulling en verantwoordelijkheid leiden wanneer het kennisniveau van de burgers gelijke tred houdt met de toegenomen vrijheid.”

Is die burger niet zelf verantwoordelijk voor zijn eigen informatievoorziening?

„Om die verantwoordelijkheid te kunnen dragen, moet aan twee eisen voldaan zijn. Ten eerste moet je over een basisniveau aan kennis beschikken. Ten tweede moet de informatie gemakkelijk beschikbaar, begrijpelijk geformuleerd én volledig zijn. En aan die twee eisen is lang niet altijd voldaan.”

U begon met een voorbeeld over Robert en zijn muzikale zoontje. Zijn zij nu wel of niet vrij om muziekles te nemen?”

„Het Sociaal en Cultureel Planbureau publiceerde in 2007 een rapport waaruit bleek dat tienduizenden huishoudens in Nederland geen weet hebben van allerlei subsidiemogelijkheden. Zo blijkt 27 procent van de huishoudens die recht hebben op huursubsidie daarvan geen gebruik te maken. Dat betekent dat zij gemiddeld meer dan 1000 euro per jaar aan extra inkomsten mislopen.

„Stel nu eens dat Robert één van die tienduizenden is die geen weet hebben van hun recht op huursubsidie. Het invullen van een paar formuliertjes is voldoende om ervoor te zorgen dat die 1000 euro extra op zijn bankrekening komt te staan. Zo zou zijn zoon naar muziekles kunnen. Maar Robert weet dat niet. En het onderzoek van het SCP suggereert dat het voor veel mensen moeilijk is om de benodigde kennis en informatie op te doen. Het is dus heel goed mogelijk dat Robert niet verantwoordelijk is voor het feit dat hij geen weet heeft van zijn vrijheid.

„Concluderend kan ik zeggen dat de waarde van vrijheid pas goed tot haar recht komt wanneer vrijheid met kennis en informatie gepaard gaat. De voorbeelden over privatisering en huursubsidie laten zien dat dit iets is wat niet alleen voorstanders van de vrije markt en de kleine overheid, maar ook voorstanders van een grotere overheid veel meer ter harte zouden moeten nemen dan zij nu doen. Het heeft weinig zin iemands vrijheid te vergroten als we hem daarover niet informeren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden