Van vredesmissie naar oorlogsvoorbereiding

Een Fin (links), een Amerikaan (midden) en een Est overleggenBeeld epa

Voor Litouwen vormt de Navo-top van vrijdag en zaterdag in Warschau een doorbraak. Er komen vaste buitenlandse eenheden in Polen en de Baltische Staten. Die moeten de regio wapenen tegen een mogelijke Russische aanval.

Sergeant Jimmy Albright begint steeds luider te praten tegen zijn Litouwse collega die naast hem in een schuttersputje zit. "Onze sluipschutters zitten daar, op vijftig meter." Hij wijst naar de bosrand rechts van hem. De Litouwer knikt. "Snap je het?" vraagt Albright. Als de Litouwse sergeant weer ja knikt, neemt de irritatie in de stem van Albright toe. "Weten je machinegeweerschutters het ook, zodat ze niet gaan schieten?"

Samenwerking
Het is half juni, Albright is enkele dagen geleden met de Nationale Garde van de Amerikaanse staat Pennsylvania in Litouwen aangekomen voor de oefening Saber Strike. Sinds de Russische agressie tegen Oekraïne sturen Navo-leden vaker militairen voor oefeningen naar de Baltische staten. Het aantal deelnemende lokale en buitenlandse militairen aan oefening Saber Strike, die deels ook in Letland en Estland plaatsvindt, steeg van tweeduizend in 2013 naar tienduizend dit jaar. Maar bij de top die vrijdag en zaterdag in Warschau plaatsvindt doet de Navo er een schepje bovenop. Er komen vaste buitenlandse eenheden in Polen, Litouwen, Letland en Estland. Samen met het gastland kunnen die militairen zich beter voorbereiden op een verdediging tegen Rusland.

Samen trainen is namelijk iets anders dan gereed zijn om zij aan zij te vechten. Albright is niet tevreden over zijn gesprek zojuist met zijn Litouwse collega in het schutterputje: "Veel tactische termen zijn in Navo-legers hetzelfde, maar ik zou mijn mensen direct vertellen dat er bevriende eenheden in de buurt zitten, en niet eerst netjes het gesprek afmaken", zegt de sergeant. Omdat zijn eenheid maar kort in Litouwen verblijft, ontbreekt de tijd om radio's uit te wisselen. Dat is een probleem, want de Litouwse en Amerikaanse communicatiesystemen sluiten niet op elkaar aan. Als oplossing rennen militairen als boodschapper heen en weer, en worden veel officieren en onderofficieren vergezeld door een militair van een ander land met radioset.

Veel verschillen
Zelfs voor militairen die iets langer in Litouwen trainen blijft samenwerken een probleem. Enkele tientallen kilometers van het oefenterrein Pabrade, waar sergeant Albright zich heeft ingegraven, zit een andere deelnemer aan Saber Strike. Bij het plaatsje Rukla fungeert een groene legertent als commandopost van de Duitse overste Marc Cropp. Met 250 Duitse en Luxemburgse militairen is hij al ruim twee maanden in Litouwen. De Duitsers hebben het zich ondanks de stromende regen comfortabel gemaakt. Gestapelde prefab-containers dienen als slaapvertrekken. In de tent van Cropp hangt zelfs een schematische indeling van de parkeerplaatsen. Voor de aanstaande oefening beschikt hij ook nog over ruim honderd Litouwers en net gearriveerde Duitse infanterie en artillerie en Deense en Franse verkenners.

Het lijkt onwaarschijnlijk dat de multinationale bij elkaar geraapte eenheid van 600 militairen daadwerkelijk samen de strijd aankan, mochten de Russen op korte termijn komen. Cropp beschrijft zijn tijd in Litouwen als 'een leerzame ervaring in samenwerken'. Op de vraag of alle militairen onder zijn bevel als één bataljon zouden kunnen vechten, geeft hij een ontwijkend antwoord dat hint richting een nee. "Er zijn altijd wat problemen omdat tactieken verschillen. Daarnaast moeten verkenners en infanterie samenwerken tijdens een manoeuvre. Dat is met eenheden uit hetzelfde land al lastig, maar met een multinationale eenheid is de communicatie een uitdaging. Hier oefenen we dat."


Beeld Trouw

Flitsmacht
Als er een confrontatie met Rusland dreigt moeten de militairen op oefening snel versterkt worden. In 2014 riep de Navo daarvoor de flitsmacht in het leven. Dat is een multinationale strijdgroep van enkele duizenden militairen die ieder jaar van samenstelling wisselt. Vorig jaar had Duitsland de leiding. Dit jaar neemt Spanje het voortouw, onder meer met Portugese hulp. In geval van nood moeten hun militairen in allerijl naar de oostflank trekken. Deze flitsmacht was in 2014 vooral een compromis. Polen en de Baltische staten riepen toen al om vaste grondtroepen. Onder meer Duitsland, Frankrijk, Nederland en Italië vonden dat te duur en te provocerend voor Rusland.

Maar vanuit militair oogpunt kent de flitsmacht beperkingen. Zelfs als de militairen bij het eerste teken van oplopende spanning met Rusland naar de oostflank zouden vertrekken, dan liggen de Baltische staten nog een tijdje onbeschermd te wachten. "De verplaatsing valt nauwelijks snel te noemen", merkt persvoorlichter Mads Ahrenskjaer van een duizendkoppige Deense eenheid op. Zij zitten op het zelfde terrein als de Duitse militairen van overste Cropp, en vormen in 2017 onderdeel van de flitsmacht. Om als één geheel te leren vechten gaan ze dit jaar al een keer naar Litouwen. Het duurde een aantal weken om materieel en mensen te verzamelen vanuit legerbases in verschillende delen van Denemarken. Daarna moesten zij nog de Oostzee oversteken. Enkele dagen geleden kwamen pantserwagens via gecharterde civiele veerboten aan in de Litouwse havenstad Klaipeda. Zelfs nu lijkt de eenheid nog niet gevechtsklaar. Diepladers voeren nog rupsvoertuigen aan. De al op het oefenterrein aanwezige militairen proberen in de stromende regen wat onderhoudswerkzaamheden aan hun voertuigen te verrichten.

Geen veiligheidsgarantie
Margarita Seselgyte, na een docentschap aan de Baltische defensieacademie werkzaam bij de Universiteit van Vilnius, vindt de flitsmacht dan ook een weinig geruststellende veiligheidsgarantie. "Mocht Poetin snel een stukje van de Baltische staten bezetten en vervolgens luchtafweerraketten neerzetten, dan kan de flitsmacht ons niet meer bereiken."

De flitsmacht is ook niet bedoeld om tegen een directe Russische aanval te vechten. Het scenario gaat er van uit dat president Vladimir Poetin een grootschalige invasie niet aandurft, en eerst zijn commando's zonder uniform naar de Baltische Staten stuurt om onrust te stoken. In dat geval heeft de Navo tijd om te reageren. Seselgyte acht dat scenario onwaarschijnlijk. "Ik denk dat Poetin creatief genoeg is om iets anders te proberen dan wat hij op de Krim deed."

De commandant van de Litouwse strijdkrachten, generaal Jonas Zukas, neemt in een gesprek met buitenlandse journalisten geen blad voor de mond. "In Litouwen bereiden we ons niet langer voor op vredesmissies maar op een oorlog om ons land te verdedigen." Zukas vertelt dat er de afgelopen anderhalf jaar veel is gebeurd om zelf snel op te treden tegen Russische onruststokerij. Dankzij een nieuwe wet kan de president per decreet het leger in eigen land inzetten, en de politie en grenswacht onder militair bevel plaatsen. Bovendien is de paraatheid van het leger verhoogd. Twee uur na een noodsignaal moeten de eerste militairen ter plaatse zijn.

(tekst loopt door onder afbeelding)

Militairen tijdens oefening Saber Strike in LitouwenBeeld Marno de Boer

Bataljons
De top die vrijdag en zaterdag in Warschau plaatsvindt moet de Navo-leden rond de Baltische Zee meer bescherming bieden tegen een directe militaire aanval vanuit Rusland. Polen, Litouwen, Letland en Estland krijgen elk een bataljon met ondersteunende eenheden van ongeveer duizend buitenlandse militairen. Vier landen vormen de kern waaromheen andere landen een bijdrage kunnen leveren. Zo kunnen het gastland en zijn beschermheer verdedigingsplannen inslijpen. Het gaat om Duitsland in Litouwen, Canada in Letland, het Verenigd Koninkrijk in Estland en de Verenigde Staten in Polen.

Deze vier bataljons zijn een flinke stap in de goede richting, denkt Seselgyte. "Het is een politiek signaal dat de Navo ons verdedigt. Het verschil in militaire kracht tussen de Baltische staten en Rusland is enorm, en Moskou organiseert grootschalige onaangekondigde oefeningen in de regio. Als die militairen plots de grens oversteken komen versterkingen uit het buitenland te laat." Met de aanwezigheid van een vaste eenheid gaat bij de top in Warschau dan ook een wens van de Litouwse regering in vervulling. Minister van defensie Antanas Vylas spreekt van een historische top. "We krijgen nu bondgenoten op ons grondgebied om samen te werken aan de verdediging van de regio."

Wensenlijst
De Litouwers hopen dat dit bataljon niet de laatste versterking van de Navo-buitengrens vormt. Valys, opvallend gekleed in een zilvergrijs pak met bijpassend vlinderdasje, heeft al een wensenlijst voor de komende jaren. Hij wil dat de buitenlandse troepen met een stevig mandaat naar Litouwen komen. Waarschijnlijk vreest Valys voor een kopie van de Navo-missie voor bewaking van het Baltische luchtruim. Die heet 'luchtruimpolitie'. Sommige landen sturen straaljagers zonder voldoende bewapening of adequaat getrainde piloten om tegen moderne Russische straaljagers te vechten, mocht het er echt op aan komen. Een volgende Litouwse wens is dan ook dat de luchtruimpolitie van opzet verandert, zodat de straaljagers elk moment op oorlogsstand kunnen overschakelen.

De Litouwse hoop dat de aanwezigheid van één buitenlands bataljon slechts een eerste stap is wordt gedeeld door Tomas Jermalavicius. De Estse wetenschapper stelde onlangs een rapport op met onder meer de voormalig Navo-opperbevelhebber Wesley Clark. De auteurs vinden dat de Baltische landen uiteindelijk ieder een buitenlandse brigade van enkele duizenden militairen nodig hebben, en ook hun eigen leger verder moeten uitbreiden. "Als je de militaire situatie analyseert, is dat de enige manier om te voorkomen dat een sterke en vastberaden tegenstander zo doorrolt naar Riga of Tallinn."

Afschrikking
Toch erkent Jermalavicius ook dat één bataljon al nuttig is. "Als Rusland snel een grensgebied zou proberen te veroveren, escaleren de schermutselingen in een groter gevecht met buitenlandse troepen. Die gedachte zou Moskou van drieste avonturen kunnen afhouden."

Discussies over hoe de Baltische Staten te beschermen zullen dan ook niet ophouden als de Navo-top zaterdag in Warschau eindigt. De afgelopen twee jaar is de consensus in ieder geval verschoven richting steviger militaire stappen. Uitgerekend Duitsland, dat in 2014 niet verder wilde gaan dan een flitsmacht, zal nu het bataljon in Litouwen leiden. In Nederland is het enthousiasme voor deze koerswijziging vooralsnog beperkt. Diplomaten uiten zich over het algemeen sceptisch over troepen aan de grens met Rusland. Het ministerie van defensie, dat via de Navo wel stafofficieren in de regio heeft, wilde ook niet meewerken aan dit artikel. Wel heeft minister van defensie Jeanine Hennis gezegd dat Nederland waarschijnlijk de Duitsers in Litouwen gaat helpen, omdat alle 28 Navo-lidstaten een bijdrage moeten leveren.

Verrassingsaanval
Het is lastig een exact cijfer te plakken op de Russische slagkracht in de Baltische regio. De cijfers in de kaart zijn schattingen gebaseerd op het rapport 'Het versterken van afschrikking aan de Oostflank van de Navo' dat de Amerikaanse denktank Rand dit jaar publiceerde. Het gaat uit van een verrassingsaanval waarbij Moskou alleen militairen uit het westelijke militaire district inzet en het garnizoen in Kaliningrad vooral de exclave verdedigt.

Het scenario van Rand gaat er ook vanuit dat de Amerikanen en Britten een week voor een daadwerkelijke Russische aanval onraad ruiken en met transportvliegtuigen infanteristen sturen. Rand rekent er niet op dat de multinationale Navo-flitsmacht op tijd komt. Besluitvorming over inzet is stroperig en de leiding ligt dit jaar bijvoorbeeld in Spaanse handen: dat ligt op grote afstand van de Baltische Staten en heeft weinig transportvliegtuigen. Militairen op oefening in de Baltische regio tellen ook niet mee. Hun aantal fluctueert door het jaar heen en ze zijn niet gevechtsklaar.

Het daadwerkelijke krachtsverschil is bij een conflict waarschijnlijk nog groter dan de kaart suggereert. De Baltische en geallieerde militairen beschikken over weinig zware wapens. Russische infanteriebataljons worden meestal aangevuld met tanks en artillerie bovenop de 240 stukken geschut van de zelfstandige artillerie-eenheden. De Navo kan in een week wel straaljagers invliegen, maar die hebben bij een conflict hun handen vol aan de Russische luchtmacht. Zij kunnen de grondtroepen dus maar beperkt hulp bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden