Review

Van volmaakte orde tot het toeval

Heeft de natuur een goddelijke orde, of heeft ze een eigen dynamiek? Marinus de Baar schreef een boeiend boek over de strijd tussen voor- en tegenstanders van ’intelligent design'.

In de zeventiende eeuw berekende de Ierse bisschop Ussher op grond van de Bijbel dat de wereld was geschapen in het jaar 4004 voor Christus, en wel op 23 oktober – het uur liet hij onvermeld. In de eeuw daarop concludeerden geleerden uit nieuwe kosmologische, geologische en biologische inzichten dat de aarde wel miljoenen jaren oud moest zijn. Zij was niet kant-en-klaar geschapen maar het product van trage veranderingsprocessen, die wetenschappelijk konden worden bestudeerd.

Deze gigantische verschuiving vormt het onderwerp van het boeiende en belangwekkende proefschrift waarop Marinus de Baar onlangs is gepromoveerd: ’Order, Change and Chance’ (Orde, verandering en toeval).

’Orde’ was het trefwoord van degenen die in deze tijd van Verlichting bleven vasthouden aan de autoriteit van de Bijbel, zo niet naar de letter dan toch naar de geest. Zelfs als ze toegaven dat de wereld wel wat ouder moest zijn dan Ussher had vastgesteld, dan bleven ze de opvatting verdedigen dat de natuur zich in al haar delen en in haar samenhang kenmerkt door een volmaakte orde en doelmatigheid. En dat moest wel beduiden dat zij was ontworpen en geschapen door een voorzienige God – zelfs het nietigste beestje verraadde Zijn hand.

In die tijd heerste volgens De Baar een ’welhaast obsessieve zucht naar orde’. Het was de bloeitijd van de ’natuurlijke theologie’; één van haar beoefenaars, de Engelse godgeleerde William Derham, schreef dat alles in de natuur, tot de oogleden aan toe, precies aan zijn doel beantwoordde en daarom getuigde van ’manifest design’.

De gedachte van een goddelijke en onveranderlijke orde in de natuur werd enerzijds ondermijnd door wetenschappelijk onderzoek, bijvoorbeeld naar de herkomst van fossielen – daardoor kwam de eeuwenoude opvatting van de ’grote keten van het zijn’, waarin alle soorten een vaste plaats hebben binnen de hiërarchisch geordende natuur, steeds verder in het gedrang.

Anderzijds had de ’heidense’, uit de Oudheid afkomstige theorie van het atomisme, die de orde in de natuur opvatte als een (na eindeloos veel ’mislukkingen’ ontstaan) product van het toeval, weer menige aanhanger gevonden, en ook zij moest worden bestreden om de christelijke leer te redden. Als de almachtige God de wereld heeft ontworpen is er voor toeval geen plaats – geen atoom beweegt zonder dat Hij dat zo heeft bedoeld.

De Baar beschrijft in fraai Engels hoe hevig de strijd was tussen de aanhangers van de voorzienige orde en de voorvechters van de opvatting dat de natuur een eigen, innerlijke dynamiek bezit waardoor zij voortdurend in verandering is (al dan niet geholpen door het toeval). Vrijwel alle filosofen, theologen en wetenschappers van die tijd stortten zich in het debat. Toen werd al de weg gebaand voor Darwins evolutietheorie, waarin het toeval een dusdanige rol speelt dat zij in feite onverenigbaar is met de gedachte van goddelijke voorzienigheid. De aanhangers van die gedachte hadden een nieuwe, zeer geduchte tegenstander gekregen en hebben na anderhalve eeuw de strijd nog steeds niet opgegeven.

Afgezien van de kleine groep creationisten die de datering van Ussher nog serieus neemt, maakt nu onder de naam ’intelligent design’ de aloude gedachte van het ’manifest design’ weer opgang, ook in wetenschappelijke en politieke kringen. Haar aanhangers berijden volgens De Baar echter een paard dat al lang voor het slachthuis was bestemd. Filosofen als Holbach en Kant hadden immers meer dan twee eeuwen geleden al laten zien dat de menselijke rede weliswaar van nature geneigd is om een bepaalde orde waar te nemen in de dingen, omdat zij daar anders nu eenmaal geen touw aan kan vastknopen, maar dat zij met de gedachte van een alomtegenwoordige, goddelijke orde in de natuur de wetenschap vaarwel zegt en zich begeeft op het terrein van de metafysica, waar zij tal van vragen heeft maar nimmer tot afdoende antwoorden kan komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden