‘Van topfit naar gebroken door burnpits van Defensie’

Een Amerikaanse militair bij een verbrandingskuil in de Afghaanse provincie Kandahar. Beeld Reuters

Het ministerie van defensie opende deze week een eigen meldpunt voor (oud-)militairen die zeggen ziek te zijn geworden door rook van verbrandingskuilen voor afval tijdens buitenlandse missies. Zeker 220 (oud-)militairen hebben ernstige gezondheidsklachten die zij wijten aan deze  ‘burnpits’. ‘Ik ben veranderd van een topfitte militair in iemand met een heel zwakke gezondheid.’

Dikke zwarte rook stijgt op van een plek waar een grote hoop afval wordt verbrand op de basis Kamp Holland in Afghanistan. Het is een beeld van een ‘burnpit’ op wat tussen 2006 en 2010 de thuisbasis was van de Nederlandse Task Force Uruzgan. Op de basis werkten en woonden destijds rond de 1200 Nederlandse en zo’n 400 Australische militairen.

Sindsdien is een aantal militairen ziek geworden, sommigen ernstig. Velen wijten dit nu aan het inademen van giftige en kankerverwekkende stoffen die vermoedelijk in de rook hebben gezeten.

Het ministerie van defensie heeft daarom begin deze week een meldpunt geopend om deze klachten te inventariseren. Daaruit moet blijken om hoeveel mensen het gaat en of hun gezondheidsproblemen verband houden met de burnpits. Hoeveel meldingen er deze week al zijn binnengekomen, wil een Defensiewoordvoerder nog niet zeggen.

Defensie maakt nu geen gebruik meer van burnpits, maar tijdens eerdere missies in Afghanistan en Irak was afvalverbranding in de open lucht normaal. Niet alleen op Nederlandse bases, maar ook op bijvoorbeeld Amerikaanse bases gebeurde dit. In 2008 kwamen er enkele afvalverbrandingsovens in Kamp Holland, maar die werkten door gebrek aan onderdelen zelden of nooit, concludeert het Amerikaanse ministerie van defensie in een onderzoek uit 2013.

Onder het afval waren allerlei soorten plastic, spuitbussen, kleding, maar ook verf, chemicaliën, banden, afgewerkte olie en kerosine. Veel materialen die bij verbranding dikke rookwolken afgeven, die door veranderlijke windrichtingen regelmatig over de bases werd geblazen.

Bloed ophoesten

De jurist Ferre van de Nadort uit het Drentse Beilen doet al sinds afgelopen november onderzoek naar de problemen rond de Nederlandse burnpits. Van de Nadort, zelf oud-luchtmachtofficier, heeft de website burnpit.nl opgezet waarop hij zijn onderzoek publiceert en gezondheidsklachten inventariseert.

Volgens Van de Nadort hebben zich al zo’n 700 (oud-)militairen bij hem gemeld met informatie over de afvalverbranding tijdens buitenlandse missies. Onder hen zijn ruim 220 mensen met vaak ernstige gezondheidsklachten die zij wijten aan de burnpits.

“Long- en ademhalingsproblemen komen veel voor en een slechte conditie. Sommigen vertelden ook dat ze in Kandahar al bloed moesten ophoesten”, zegt Van de Nadort. “Maar mensen melden ook verschillende vormen van kanker. En het merendeel heeft er weinig vertrouwen in dat Defensie dit goed gaat oplossen. Mensen zijn ook bang om zich te melden merk ik, bang dat er dan een kruisje achter hun naam komt. Dat ze een zeurpiet worden gevonden.”

Er zijn diverse onderzoeken naar klachten bij veteranen gedaan, waaronder een van het Amerikaanse departement voor veteranenzaken in 2016.

“Uit dat onderzoek blijkt dat er een causaal verband is tussen gezondheidsklachten bij veteranen en burnpits, maar het blijft voor individuele militairen lastig om dit verband aan te tonen. Daarom willen wij een eigen monitoringprogramma proberen op te zetten voor deze mensen bij academische ziekenhuizen”, aldus Van de Nadort.

“Ik wil ook op individuele basis kunnen vaststellen of er een verband bestaat tussen burnpits en deze ziektes. Pas dan gaat het sociale vangnet voor deze mensen open. Uiteindelijk moet wel de vervuiler betalen. En Defensie moet volledige openheid geven.”

Metingen

Daarvan leek afgelopen maand nog geen sprake. Defensieminister Ank Bijleveld stelde half januari dat het departement nog geen klachten had ontvangen, en zei dat indertijd wel metingen zijn gedaan of er schadelijke stoffen vrijkwamen, maar dat “er toen niks aan de hand bleek”. Bijleveld riep gedupeerden wel op om zich bij Defensie te melden en beloofde “daar serieus naar te kijken, dat is zoals het hoort”.

“Ik denk dat het goed is dat ze nu informatie verzamelen, als je ziet dat de eigen organisatie dat niet doet”, zegt Jean Debie, voorzitter van de Vakbond voor Burger en Militair defensiepersoneel VBM. “Vervolgens ga je met die mensen in gesprek en probeer je zoveel mogelijk informatie te krijgen. Dat is nu belangrijk. Ook voor mij zijn er nog veel vragen.”

Korporaal: ‘Een vergoeding zou helpen’

Korporaal Esther diende in 2006 op de militaire vliegbasis in Kandahar, Afghanistan, waar zij ook regelmatig moest werken in de rook en de stank van de burnpits. Kort na haar uitzending en uitdiensttreding kreeg zij het benauwd en moest veel hoesten. Een eerdere melding van haar klachten bij een militaire arts leverde slechts de diagnose op “dat het wel psychisch zal zijn”. Een longarts stelde vast dat zij astma had ontwikkeld, ongebruikelijk voor iemand van 25. “Hij zei dat langdurige blootstelling aan vervuilde lucht hiervan de oorzaak zou kunnen zijn, maar kon dit nooit met zekerheid zeggen”, aldus Esther, die niet met haar hele naam in de krant wil omdat ze vreest dat haar ziekte de kans op een baan in de toekomst in gevaar brengt. 

“In de jaren die volgden, is mijn astma helaas verergerd. Ik werd ook somber omdat ik mij lichamelijk zo slecht voelde.” Uiteindelijk kreeg Esther een zware depressie en een burn-out, en is grotendeels afgekeurd. Ze werkt nu in deeltijd, maar werken en de zorg voor haar gezin valt haar zwaar. “Voor de uitzending was ik topfit, maar nu ben ik ’s avonds helemaal gebroken.” Esther betwijfelt of ze nog iets van haar voormalige werkgever mag verwachten. “Ik heb er niet zo veel vertrouwen in. Defensie is er best wel goed in om verantwoordelijkheden te ontlopen.” De oud-korporaal zou het terecht vinden als er een compensatieregeling komt, en zal zich melden bij het nieuwe meldpunt. “Een vergoeding zou helpen, want ik heb wel schade geleden doordat ik maar beperkt kan werken. Maar mijn gezondheid zal er helaas niet meer beter van worden.”

De volledige naam van Esther is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Waarom de ene zieke wel schadevergoeding krijgt van Defensie en de andere niet

Het ministerie van defensie erkent dat sommige aandoeningen waar (oud-)medewerkers aan lijden, kunnen zijn veroorzaakt door het werken met chroom-6, maar sluit dat voor andere aandoeningen uit. De ene zieke heeft daarom recht op schadevergoeding, de andere niet. Hoe kan dat?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden