Van Rompuy heeft nooit voor de euro gebeden

Herman Van Rompuy

Op 1 december trad Herman Van Rompuy terug als voorzitter van de Europese Raad. Bij de moeizame redding van de euro was hij misschien wel de koelbloedigste van alle kapiteins.

Hij laat niets merken. Ook zijn tred is gewichtloos als altijd, of hij nou de euro moest redden of een brood ging halen. Zo loopt hij nu als gewone Brusselaar door de stad, niet gehinderd door de verstarde blikken van voorbijgangers die menen een bekende te zien (maar wie is het, zie je ze denken, een buurman van vroeger, een vergeten familielid?).

Het valt voor Herman Van Rompuy (67) zelf ook niet mee om zichtbaar te maken dat begin deze maand een grote last van zijn schouders is gegleden.

Alsof die last nog aan te raken is, hier, op de hoek van de Troonstraat en de Kunstlaan. We lopen samen op naar het metrostation, waar we afscheid nemen. "Elke dag zal meer tot mij doordringen dat een fase in mijn leven is afgesloten", heeft hij kort hiervoor gezegd.

Het voorbije gesprek zou eigenlijk plaatsvinden bij Van Rompuy thuis in Sint-Genesius-Rode. Maar de dag ervoor laat hij weten dat de afspraak moet worden verplaatst naar Brussel. Ruim een week nadat hij het voorzitterschap van de Europese Raad heeft overgedragen aan de Pool Donald Tusk, is zijn agenda nog boordevol. Dus treffen we elkaar in een klinisch, vers ingericht kantoortje dat de Europese Volkspartij, de christen-democratische koepel in Europa, aan Van Rompuy ter beschikking heeft gesteld als Brusselse pied-à-terre.

Ik had eigenlijk gehoopt u thuis aan te treffen in pantoffels en kamerjas.
(lacht hard) "Nu nog niet, maar na de eerste maanden zal het wat kalmer worden." We zitten tegenover elkaar, ieder op een zwart tweezitsbankje. Vanaf de muur kijkt een vierkant schilderij met de beeltenis van Jean-Luc Dehaene als beschermengel op ons neer. De oud-premier overleed in mei.

"De sterkste die ik in mijn carrière ben tegengekomen", zegt Van Rompuy, die in de jaren negentig vicepremier was onder Dehaene. "Slimmer dan de rest. Een goed onderhandelaar. Zeer loyaal." Van Rompuy zal zijn naam nog één keer noemen en daarbij een korte hoofdknik naar het schilderij maken.

U bent niet meer politiek actief. Wat gaat u missen?
"De omgang met veel mensen. Ik zal zeker niet de macht missen. Ik weet beter wat ik niet zal missen dan wel. Die macht is vaak overdreven. De macht is zoals de mest, ze is enorm verspreid."

Akkoord. Wat gaat u níet missen?
(lange stilte). "Het was altijd een grote opgave. Je moet er met 28 regeringsleiders uitkomen. Af en toe is dat vermoeiend. Ik ben blij dat ik dat aan iemand anders heb kunnen overgeven. Ik heb gedaan wat ik moest doen."

Hoe ging het vijf jaar geleden precies, toen u tot eerste voorzitter van de Europese Raad werd verkozen? U kunt daar nu misschien wat meer over vertellen, nu u niet meer in functie bent.
"In mei 2009 -- ik had toen twee eurotoppen achter de rug als premier -- kwam de secretaris-generaal van de Europese Raad, Pierre de Boissieu, naar mij toe. Toen men mij had aangekondigd dat De Boissieu een onderhoud met mij vroeg, wist ik waarover het zou gaan. Heel intuïtief, niet gebaseerd op enig feit of gerucht. 'Ik heb u bezig gehoord', zei hij, 'volgens mij bent u de geknipte kandidaat. Overweegt u dat eens'. 'Maar ik ben nog maar een paar maanden eerste minister', antwoordde ik. Hij vroeg me of hij 'démarches' mocht doen (diplomatieke lobby-bewegingen, red.), ik zeg: 'Nee, zeker niet. Laat dat zo, ik ben vereerd dat u mij gevraagd hebt, maar we gaan dat zo laten.'

"Voor mij leek het ondenkbaar dat ik uit de Belgische politiek zou gaan. Die verkeerde in een zeer fragiele toestand. Ik had een regering geërfd met een zwaard van Damocles boven het hoofd, een regering bovendien die ik niet had samengesteld, ik had niet onderhandeld over het regeerprogram, met de meeste ministers had ik nog nooit te maken gehad. Die fragiliteit kwam vooral door het verleden, en ik zag mij daar niet weggaan. Ik zei: als ik wegga, valt die regering.

"Ik heb er dus verder niks aan gedaan. Maanden later, in augustus of september, dook in Le Monde - niet toevallig een Franse krant -- het gerucht op dat ik kandidaat was, samen met Jan Peter Balkenende en Jean-Claude Juncker."

Was Tony Blair ook niet in de race?
"Die pagina was toen al omgeslagen. Maar ik heb dat ook net zoals u uit de kranten. Zo is die geruchtenmolen blijven lopen. De Belgische diplomatie was verbaasd, omdat mijn richtlijn was: absoluut niks doen. Terwijl die diplomatie zich bij de kandidatuur van Guy Verhofstadt als voorzitter van de Europese Commissie (in 2004, red.) nog zo had ingespannen. Maar de geruchten bleven doorgaan, wellicht gevoed door het Elysée.

"In november was ik voor mijn wekelijkse audiëntie bij de koning, die zeer ongerust was dat ik weg zou gaan. De regering was toen net stabiel. Ik had lang nagedacht, en ik zei: 'sire, ik blijf'. Daar was hij zeer content over.

"Die avond belde de Zweedse premier Reinfeldt mij, die had toen het roulerend voorzitterschap van de EU. Hij zei: 'jij bent waarschijnlijk de topkandidaat', maar ik zei hem wat ik tegen de koning had gezegd en maakte duidelijk dat voor mij de kandidaten Balkenende en Juncker waren. 'Heb je er met Sarkozy over gesproken?', vroeg Reinfeldt. Nee. Sarkozy belt mij een kwartier later. Hetzelfde verhaal. Ik zei: 'Ik kan alleen weg uit België als er unanimiteit is achter mijn naam. Ik ga geen kandidaat zijn tegen om het even welke andere kandidaat. Als u de unanimiteit kunt garanderen, kan ik geen nee zeggen.' Denkende dat dat onmogelijk was. En eigenlijk was het twee dagen later al zo ver."

Herman Van Rompuy (rechts) met zijn opvolger Donald Tusk.Beeld epa

Zoals u het vertelt, zag u het vooral als een plicht.
"Het klinkt misschien niet geloofwaardig in de opvattingen die mensen hebben over de politiek: superambitieuze lieden, machtsgeile wolven. Ik kan alleen maar zeggen hoe ik het heb ervaren. Ik zag mij destijds echt niet weggaan uit de Belgische politiek. De regering was toen zeer fragiel. Dat was de reden van mijn aarzeling van toen. Maar als alle 26 andere landen u vragen, is het onmogelijk om te weigeren."

U bent constant bezig geweest met het overbruggen van grenzen, terwijl u voortkomt uit een land dat leeft bij de gratie van grenzen: neem de taalgrens.
"Bij ons is de grens een factor van communautaire vrede. Wij zijn een vreedzaam land, er is nooit gevochten tussen Vlamingen en Franstaligen. De communautaire vrede is gebaseerd op het respect voor de taalgrens.

"Grenzen zijn de basis van vrede en verstandhouding. Zelfs een lichte wijziging van grenzen kan een dimensie aannemen die uit proportie is. Vandaar dat rotsen in de Zuid-Chinese Zee inzet kunnen zijn van strijd, omdat men dat associeert met: dit is van ons, niet van jullie. Niet elk nationalisme is verkeerd, men moet fier zijn op wat je bent. In Nederland heb je het Oranje-gevoel, geen probleem. Maar het kan agressief nationalisme worden: wij tegen zij.

"In Oekraïne is die grens overschreden. Niet alleen in de Krim. Als Russische troepen actief waren in Oost-Oekraïne - en dat staat vast - dan is dat een schending van het territorialiteitsbeginsel. Men mag niet onderschatten, op het principiële vlak, wat er in het oosten van Europa is gebeurd. De basis voor de vrede is het respect voor grenzen."

Bent u de afgelopen vijf jaar tegen persoonlijke grenzen aangelopen? Dat u dacht: dit kan ik niet, dit is mijn grens?
"Dat 'mijn' vind ik al te veel, omdat we met een collectieve opgave zaten. Er waren momenten waarop ik weliswaar karakterieel niet in paniek was, omdat ik daartoe niet in staat ben, maar waarop ik intellectueel, geestelijk en politiek zei: nu komen we toch in een zone terecht waarvan ik echt vrees dat we er niet uit komen.

"Het eerste moment was de saga rond het aangekondigde Griekse referendum en de G20 in Cannes, najaar 2011. Het tweede moment was in juni 2012, toen we dachten dat we met de aanzet tot de bankenunie een revolutionaire beslissing hadden genomen. Maar we kregen niet meteen een positieve respons van de financiële markten. Die zomer van 2012 was een heel moeilijke."

U bent nu staatsman-in-ruste, waarin verschilt deze Kerstmis met de jaren hiervoor?
"Het is de eerste Kerstmis in 42 jaar dat ik geen professionele activiteit heb. Dat maakt het wel bijzonder. Ik ben daar mentaal op voorbereid maar ik denk dat het elke dag meer doordringt dat er een fase in mijn leven is afgesloten.

"Om mezelf te troosten, zeg ik: als je vier seizoenen hebt, waarom zouden de winter en de herfst dan niet even mooi kunnen zijn als de lente en de zomer? Er zijn mooie momenten in de herfst, zeker in het begin."

Gaat u uw kwaliteiten vaker thuis aanwenden? Uw vrouw is nog politiek actief, als schepen in uw gemeente.
"Wij spreken thuis nooit over politiek. Ik heb ook nooit de gewoonte gehad over mijn dag te vertellen: nu heb ik Obama gezien, nu heb ik Merkel gezien. Ze interesseert zich daar met mate voor en ik heb daar ook geen behoefte aan.

"Dus politiek is bij ons thuis geen thema. Wij komen op zondagmiddag bij elkaar, met mijn kinderen en de kleinkinderen, maar politiek behoort niet tot onze leefwereld. Dat klinkt vreemd, ik weet het."

U bent gelovig. Wanneer heeft u daar de meeste steun aan gehad?
"We zijn vooral met praktische zaken bezig. Ik heb in de Bijbel niets gevonden over de splitsing van het kiesarrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde of het opzetten van het Europees stabiliteitsmechanisme.

"Religie geeft wel een sereniteit die u toelaat om het essentiële van het bijkomstige te scheiden. Ik ben nooit vergeten waar het in de Europese constructie om te doen is. We hebben oorlog in Oekraïne, we hebben oorlog in Irak, Syrië, Noord-Afrika. We zijn omgeven door conflicten. En wij zijn vergeten dat gedurende eeuwen het conflict in Europa lag, en dat het er nu niet meer is, dat we er zelfs niet aan denken. Hoe zou dat komen, denkt u?

"Wij vergeten het essentiële, waar de Europese Unie eigenlijk voor staat. De EU is niet alleen een 'transactionele' unie, zo van: wat brengt het ons op? Het project gaat verder dan dat. Moet u gelovig zijn om zo te denken? Nee. Maar bij mij heeft het geholpen."

In hoeverre is dat Europese vredesproject, of 'beschavingsproject' zoals u het ook wel heeft genoemd, zuiver christelijk? Wat kan de invloed zijn van andere religies?
"Och, we zijn nu in een fase in onze beschaving gekomen waarin de voedingsbronnen van onze cultuur veelledig zijn. De grootste doorbraak is tweehonderd jaar geleden gekomen met de Franse revolutie en de idealen van de Verlichting. En de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Dat gaat allemaal terug op christelijke wortels, maar we hebben daar in de loop der eeuwen vaak tegen gezondigd, om maar eens een heel christelijk woord te gebruiken. We hebben eeuwenlang niet geleefd volgens die principes, zodat die beginselen op den duur meer filosofisch waren dan in de praktijk beleefd.

"De grote oorlogen van de twintigste eeuw hadden gelukkig - nee, ongelukkig, omdat ze zo vreselijk waren - niets met religie te maken. De twee wereldoorlogen hadden met nationalisme en met ideologie te maken. Dat was al een verschuiving. Maar de voedingsbron van onze cultuur is in wezen christelijk, maar zeer versterkt door het verlichtingsdenken. Nu komen daar andere elementen bij.

"Op het Europese contintent woont ook een groot aantal moslims. Onze Europese beschaving is een moderne beschaving, met de gelijkheid van man en vrouw, politieke democratie, de scheiding van kerk en staat, al deze basisbeginselen, ja, daar moet men zich aan aanpassen. De islam kan een grote generositeit voortbrengen, de islam op z'n best. Staatkundig, in termen van beschaving - dat is wat anders dan cultuur - moeten wij die pijlers hooghouden en moet men zich daaraan aanpassen. Dat is onze identiteit."

U beschreef net de twee moeilijkste episodes van de afgelopen vijf jaar. Bidt u op die momenten?
"Ik heb nooit specifiek gebeden voor iets wat met de eurozone te maken had. Op die twee momenten heb ik niet aan God gevraagd of hij ons zou sparen. Ik hoopte wel dat we de innerlijke kracht en overtuiging konden behouden om verder te vechten. Ik denk dat mensen die kracht ook kunnen hebben zonder God. Maar voor mij was dat een vanzelfsprekendheid."

U heeft een maand geleden de paus ontmoet in Straatsburg. Welke indruk maakte hij?
"Ik kon me goeddeels vinden in zijn toespraak over de centrale waarde van iedere menselijke persoon. Maar wat hij zei over Europa dat vermoeid is en zo... De tijd dat de katholieke kerk anderen de les las, moet voorbij zijn. Er zijn genoeg problemen in de kerk. Maar de algehele indruk over deze paus is positief. Ik heb hem dat ook gezegd. Franciscus is voor de katholieke kerk een zegen. Hij komt vijftig jaar te laat. De verzoening van de kerk met de moderne samenleving had eerder moeten gebeuren."

2014 was voor Nederland het jaar van de MH17-tragedie. Wat heeft die gebeurtenis met u gedaan?
"Ik vergeet nooit dat beeld van die jongeman in dat vliegtuig, die video waarop hij zijn rugzak in het handbagageruim boven zijn hoofd doet. Verstuurd vlak voor hij vertrok. Voor mij blijft dat echt hangen. Daarna kwamen de gevolgen, de sancties tegen de separatisten en tegen Rusland. Dat is een omslag geweest in de hele Oekraïne-crisis.

"Ik zal dat filmpje nooit vergeten. We doen allemaal hetzelfde, je stopt je tas weg, gaat zitten en wacht op vertrek, kijkt uit naar wat je gaat doen als je geland bent. En ineens is dat allemaal gedaan. En moet je resten zoeken op een verloren veld in Oekraïne waar je toevallig overheen gevlogen bent. Dat is een fysieke, dramatische vertaling van het noodlot.

In dienst van België en de EU

Herman Achille Van Rompuy (Etterbeek, 1947)

1975-1980: adviseur van kabinet premier Tindemans en daarna van minister Geens
Mei-sept. 1988: staatssecretaris van financiën
1988-1993: senator
1988-1993: voorzitter CVP
1993-1999: vicepremier en minister van begroting (kabinetten-Dehaene I en II)
1999-2008: parlementslid
2004-heden: minister van staat
2007-2008: parlementsvoorzitter
dec. 2008-nov. 2009: premier van België
2009-2014: voorzitter van de Europese Raad

Van Rompuy is gehuwd met Geertrui Windels, schepen (wethouder) in Sint-Genesius-Rode. Ze hebben vier kinderen. Van Rompuys broer Eric (1949) is Belgisch parlementslid. Herman Van Rompuys zoon Peter (1980) zit in het Vlaamse parlement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden