Van profiteur tot profeet

Tot het mooiste van wat er op kapitelen in romaans Frankrijk te vinden is, hoort wel de hiernaast afgebeelde Bileam uit het kerkje van Saulieu (Cote-d'Or).

GERARD VAN BROEKHUIZEN

De Bileam die volgens het verhaal in Numeri 22 tot 24 door koning Balak van Moab werd ontboden om tegen het opkomende volk van Israel (op weg naar het beloofde land) te profeteren.

Een vermaard ziener. Iemand die voor zichzelf een 'profeten-praktijk' had opgebouwd; een profeet die brood eet. . . Op afroep inhuurbaar voor het uitspreken van een vloek of een zegen.

De betekenis van zijn naam voorspelt niet veel goeds; Bileam betekent: verslinder of verwoester van het volk. En zo is deze Bileam op weg om zich te richten tegen Israel. Onderweg echter zag zijn ezelin een bode van de Heer, die de weg verspert met een getrokken zwaard. Het dier weigert door te lopen en krijgt stokslagen. Wanneer de ezel echter zelf het woord neemt en luidkeels protesteert, pas dan ziet ook Bileam de bode die hem pas doorgang verleent als hij heeft beloofd te spreken wat de Heer hem ingeeft.

En zo spreekt Bileam in plaats van vervloekingen vier uitvoerige zegeningen uit over het langstrekkende volk van Israel.

Een van die zegeningen zou hem later vooral bij christenen tot een populaire figuur maken: 'een ster komt op uit Jakob, een scepter rijst op uit Israel' (Numeri 24 vers 17). Het is gelezen en gezien als een profetie waarin de menswording van Jezus werd aangekondigd. (De reden waarom Bileam vaak met Maria is afgebeeld.)

Tegelijk is men hem, ondanks de zegeningen, echter ook blijven zien als een voor geld en eer gevoelige dwaalleraar, die slechts voorbijgaand van een juist inzicht getuigde (2 Petrus 2 vers 14 - 18.

In Saulieu zien we Bileam niet meer afgebeeld als de succesvolle ziener, maar als de grote twijfelaar. Hij kijkt scheel doordat zijn ene oog groter is dan het andere; het is nog zoals het altijd al was: 'aards' gericht! Het andere oog werd het oog van een echte ziener: het oog dat de nieuwe, hoge opdracht gezien en begrepen heeft. Geen vloek, maar zegen!

De eens zo zelfbewuste Bileam is hier geworden tot iemand die alleen ogenschijnlijk de touwtjes nog maar in handen heeft. In werkelijkheid laat hij zich nu voeren. En hoe! Op knikkende ezel-knieen. . . Van de wijs gebracht tot wijsheid gevoerd!

En de bode van de Heer, die staat er nog - al is het wat verstopt aan de zijkant. Alleen zichtbaar voor wie hem ook wil zien. . .

Is het spel van de beeldhouwer met de ogen een vrije toevoeging, een speelse interpretatie? Of primitief toeval misschien?

Zeker niet. Geen enkele figuur op de andere kapitelen in de kerk, die oveerenkomst in stijl vertonen, kijkt scheel. Het is hier bewust en met nadruk zo gedaan. De bijbeltekst zelf gaf er alle aanleiding toe; twee keer wordt hij de man met het geopende oog genoemd (Numeri 24 vers 3 tot 15) en daarbij: men wist ook uit de profeten en uit het evangelie van ogen die ziende toch blind konden zijn. En ook van blinden die weer gingen zien. Beter en scherper dan ooit tevoren!

(vergelijk Jesaja 35 vers 5, 42 vers 7, 16 en 18, Mattheus 11 vers 5 enz.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden