Van oude tuinen en een Dienstbodenhuis

Op papier zijn er tenminste twee goede redenen om het Dienstbodenhuis De Koepel in Hilversum op een van de komende zondagmiddagen te bezoeken. Uit het archief van de Wageningse Landbouwuniversiteit is een opmerkelijke, zij het kleine collectie foto's gelicht die tonen hoe in de jaren dertig het nog kleine gilde van de tuinontwerpers omging met tuinen van vele aren tot enkele hectaren.

Geen gepriegel op twee-, driehonderd vierkante meter met een lapje gras, omzoomd door op kleur gesorteerde borders, maar strenge vijverpartijen en donkere coniferengroepen, bakstenen muren en natuurstenen plateaus, buxushagen en rechte paden - een sfeer die zeker tot in de jaren vijftig stand hield, zowel in de tuin als in huis en meubilair. Als je tenminste tot de bevoorrechte lieden behoorde die zich konden veroorloven slechts voor de aardigheid de grond te (laten) bewerken. Dat is de ene reden.

De andere reden voor een tochtje naar Hilversum - want een echt grote tocht is misschien wel wat te veel eer - is het werk van de ceramist Hanneke Hofman, in en om het Dienstbodenhuis opgesteld. 'Huizen van klei' is haar motto. En het is werk dat staat. Eenvoudig en oprecht van vorm - een zekere verwantschap met de tuinontwerpen is er in dat opzicht wel. Donker getint, ook daarin niet anders dan de tuinenfoto's, en al evenzeer betrekkelijk beperkt in aantal.

Een half uur is genoeg, zo ongeveer, om een redelijke indruk te krijgen van tuinontwerpen en ontworpen huizen.

Gelukkig zijn er nóg een paar redenen voor de tocht naar het Dienstbodenhuis. In de eerste plaats het gebouwtje zelf. Het dateert, net als die tuinontwerpen, uit de jaren dertig. In 1931 bouwden J. Duiker en B. Bijvoet het op het terrein van het sanatorium Zonnestraal. Achttien voor hedendaagse begrippen piepkleine, identieke kamers huisvestten er evenzovele dienstboden, die het zonder dit stralend lichte bouwwerk hadden moeten stellen met een donker kamertje op een zolder of een droeve ruimte onder de trap. Hier hadden ze elk lrechts een ijzeren bed, voorin een wastafel, links een tafeltje met stoel en links vooraan een kast. Samen deelden ze nog een washok en een toilet. En allemaal genoten ze een vrij uitzicht op het bos van Zonnestraal.

Een jaar of vier geleden is het Dienstbodenhuis De Koepel gerestaureerd onder leiding van prof. J. van Stigt van de TU Delft. De expositie van tuinontwerpen en ceramiek biedt een mooie gelegenheid iets te beleven van dat pionierswerk van het Nieuwe Bouwen. En dat is eigenlijk toch de hoofdreden om het terrein van Zonnestraal op te zoeken, dat verstopt ligt links aan de weg van Hilversum naar Loosdrecht, vlak voor de Knorr-fabriek, tegen de grens van Nieuw-Loosdrecht aan.

De laatste jaren van z'n 'oude' bestaan was Zonnestraal een regulier ziekenhuis. Ik kwam er vaker dan me lief was. M'n zusje lag er voor operaties aan haar knie, m'n broer kwam er bij van de gevolgen van een infarct, m'n moeder overleed er na een op zichzelf onschuldige operatie, en ik bakkeleide er met een specialist die vergeten had de cardioloog te vragen of m'n moeders hart sterk genoeg was om die ingreep te kunnen ondergaan. Gemengde herinneringen.

Na het half uur, drie kwartier in De Koepel liep ik een uurtje rond door het bos van Zonnestraal. Flink wat noodgebouwen zijn er niet meer. Het hoofdgebouw is schitterend gerestaureerd. Leeg staat de zaal met alle ultramoderne fitnesstoestellen die herstellende patiënten door de week laten zweten om hun conditie weer op peil te krijgen. Alleen de gasten van een nieuw gebouwd herstellingsoord op het terrein zijn er ook in het weekeinde. Verder is het er stil. En naast het herstel is er het troosteloze verval. Delen van Zonnestraal - het Nieuwe Bouwen hield van beton en ijzer, en beton blijkt te rotten terwijl ijzer zonder tijdig onderhoud zeer vergankelijk is - zijn zo gevaarlijk geworden dat de directie van het spul voor levensgevaar waarschuwt: wie toch naar binnen klimt in de bouwvallen, kan erop rekenen dat de politie wordt gewaarschuwd. (Het weerhield een jaar of vier geleden een aantal mensen er niet van hele bakken met medische dossiers uit de bouwvallen te halen; bij de verhuizing helaas vergeten.)

Tuinen en huizen, leven en verval. Zonnestraal laat ze zien. Hoe stralend ze kunnen zijn. En hoe treurig. En de dienstdoende vrijwilliger in De Koepel vraagt mensen die dat alles willen zien niet meer dan een 'vrijwillige bijdrage' van vijf gulden. Met als toegift op de eerste verdieping van het Dienstbodenhuis veel wetenswaardigheden over de bouwers van het complex.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden