Van Nevel voert Kamerkoor virtuoos door Middeleeuwen en renaissance

Vanavond Leiden, Rijksmuseum Oudheden; vrijdag Amsterdam Beurs Berlage.

FRANZ STRAATMAN

De luisteraars van Denemarken tot Portugal en van Polen tot Nederland, in totaal tien landen, die rechtstreeks door de European Broadcasting Union met het concert verbonden waren, misten uiteraard die unieke sfeer. Zij zullen echter toch verrast zijn door de grote stijlverschillen tussen beide componisten en door de virtuositeit in de zang van het Kamerkoor, dat door Paul van Nevel naar die oude tijden werd gevoerd.

Ciconia, afkomstig uit Luik, behoorde tot de eerste generatie zogenoemde Nederlanders die uitzwermden over Europa en vooral in Italië een voor kunst zeer gunstig klimaat aantroffen. Hij gleed van de noordelijke componeerstijl (de Franse Ars nova) over in sfeer van de Italiaanse liedvormen, zoals vertegenwoordigd door de Florentijnse meester Francesco Landini (gestorven 1397). Ciconia bevruchtte de mediterrane klankenwereld met muziektheoretische denkwerelden van benoorden de Alpen.

Heel groot is zijn muzikale nalatenschap niet: elf misfragmenten, dertien motetten, elf Italiaanse ballades, en een handvol madrigalen, virelais en canons. Hij componeerde duidelijk in opdracht, om hoge heren te bewieroken (een bisschop van Padua, een doge van Venetië) of om God lof te zingen. Uit de voorgezongen zes werken werd duidelijk dat Ciconia's inzichten en artistieke gave een bloeiende muziektaal opleverden.

Swingende ritmen, zoete harmonieën in snelle melodische figuren doorgaans in paren boven een tragere onderstem, vederlichte motiefjes, korte spanningsbogen, voerden het oor naar vele verrassende momenten van schoonheid. Dat de componist naar toenmalig gebruik in lofliederen twee teksten tegelijk vervlocht, verhinderde niet dat het geheel toch luchtig overkwam. In het voorgezongen twee- tot zesstemmige Gloria met invoegsels ter ere van Maria daarentegen bleek de tekst juist eenvoudig en helder in noten gevangen. Pas in het afsluitende Amen getuigde een uitbundige jubilus van de vrijheid die Ciconia zich daar kon permitteren.

Paul van Nevel zette de leden van het Kamerkoor met minieme gebaren aan om met fijne stemmen dit prachtige materiaal tot klinkende pronkstukjes te ciseleren. De sprong van zo'n anderhalve eeuw (binnen een nauw bemeten radio- en koffiepauze van 20 minuten) naar de hooggotische composities van Pierre de Manchicourt werd met verve gemaakt.

Uit de buurt van Atrecht/Arras afkomstig, was deze muziekmeester, werkzaam in Atrecht, Doornik en Antwerpen, behorend tot de laatste lichting uitzwermende 'Nederlanders' of - zoals de Belgische musicoloog Ignace Bossuyt ze noemt - 'Vlamingen'. De Manchicourt ging met Philips II mee naar Madrid.

Hij liet een flink pak missen na (een twintigtal) en bundels motetten en chansons. Een van die missen, gebaseerd op de Pinkstersequentie 'Veni Sancte Spiritus' vulde royaal het tweede concertdeel. Tussen Credo en Sanctus werd een uitstapje gemaakt naar een motet op Driekoningen-tekst en een geestig geplaatst wereldlijk motet ('Geldgebrek is het ergste wat er is. Als ik dit zeg, weet ik helaas maar al te goed waarover ik het heb. Heb je geen cent, hou je dan gedeisd: een slapende vrouw wordt slechts wakker voor geld').

Even kunstig langlijnig als de kathedralenbouwers hun kolommen en gewelven in steen optrokken, zo waren in klank de stemmen gebundeld of mochten zij uitwaaieren in niet aflatende stroom. De warmte waarmee de koristen hun partijen kleurden, en de prachtige afwisseling tussen spanning en ontspanning die Van Nevel bewerkstelligde, maakten de mis tot een vervoerend evenement. De polyfonie werd tot een toppunt gevoerd in het Driekoningen-motet. Dat de Manchicourt de 'stoute' tekst van het wereldlijke motet met pikante dissonanten (de koristen gingen er lekker in hangen) kruidde, maakte duidelijk dat onder het koorhemd van Philips' zangmeester ook vleselijke gedachten schuilden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden