Column

Van Mierlo's geest waart door Europa

Minister-president Mark Rutte en PvdA fractievoorzitter Diederik Samsom. Beeld anp

De vraag: is de afstand tussen PvdA en VVD groter dan de afstand tussen deze coalitiepartijen en de populistische PVV en SP? Het antwoord is van betekenis met het oog op de nieuwe Kamerverkiezingen in maart volgend jaar.

Even een uitstapje naar Frankrijk, waar een van de adjudanten van president Hollande, minister van economische zaken Emmanuel Macron, een eigen politieke beweging is begonnen die het oude links en het oude rechts wil verenigen tegen het nationalistische populisme van Marine Le Pen. Zijn redenering is doodeenvoudig: links en rechts hebben meer gemeen met elkaar dan elk afzonderlijk met Le Pen dus waarom zouden ze én elkaar bevechten, én het Front National.

Het initiatief van Macron, partijloos maar afkomstig uit een socialistisch nest, is niet alleen een kwestie van gevechtsstrategie. Hij speelt direct in op de nieuwe ideologische scheidslijn in de politieke verhoudingen, de tegenstelling tussen internationalisering en nationale afbakening. In veel westerse landen is deze tegenstelling dominant geworden en heeft zij de oude politieke orde overhoop gehaald.

In Nederland is het laatste feitelijk al eerder gebeurd met de paarse doorbraak in 1994. Het kost daarom niet zoveel fantasie in Macron een Franse Van Mierlo te zien, de D66-aanvoerder die destijds de doorbraak in de tegenstelling tussen links en rechts forceerde. Misschien zelfs in dubbel opzicht, want net als Van Mierlo in zijn begindagen wordt Macron (38) door sommigen gezien als een nieuwe Kennedy.

Een onbestemd karakter
Het cruciale verschil is dat de nieuwe tegenstelling in de jaren negentig nog niet zo manifest was. Paars (PvdA, VVD, D66) had daardoor - afgezien van enkele cultuurdoorbraken, zoals openstelling van het huwelijk voor homo's en legalisering van de euthanasie - een wat onbestemd karakter. De ongewone coalitie droeg wel bij aan liberalisering van het electoraat.

Voor zover de samenwerking tussen VVD en PvdA nu voor tegennatuurlijk wordt gehouden, komt dat doordat de partijen elkaar in de campagne van 2012 heftig bestreden en vervolgens in no time een kabinet vormden. Dat droeg niet bij aan de geloofwaardigheid. De politiek-bestuurlijke werkelijkheid van de afgelopen jaren heeft echter laten zien dat Macron, hoewel de situatie in Frankrijk anders is, geen illusie najaagt.

De oude links-rechts schaal is grotendeels achterhaald. Dat bewijst ook de oppositie. Op de oude schaal bevindt zich uiterst rechts de PVV en uiterst links de SP, maar de realiteit is dat zij meer met elkaar gemeen hebben dan met de andere partijen: bien étonnés de se trouver ensemble. Niet alleen inhoudelijk ook strategisch. Beide partijen verkiezen de zijlijn boven het dragen van verantwoordelijkheid.

De SP leek voorzichtig op weg richting hoofdstroom, maar de hardgekookte socialisten hebben het intern gewonnen van de realistische stroming en lijken te willen volharden in afzijdigheid van regeermacht. De anti-EU-opstelling bij het Oekraïne-referendum heeft dat bevestigd. Conclusie: voor de coalitievorming in 2017 kan een streep door de SP. De partij maakt althans de kans om mee te doen opnieuw erg klein.

Vanuit België komt met enige regelmaat het advies een cordon sanitaire rondom de PVV te leggen. Maar dat is helemaal niet nodig sinds Wilders zichzelf met aanvallen op de legitimiteit van het parlement en de rechterlijke macht buiten de constitutionele orde heeft geplaatst.

Hans Goslinga Beeld Jorgen Caris

Vruchtbare samenwerking
VVD en PvdA staan dus eens te meer voor de vraag of zij, na vier jaar vruchtbare samenwerking, de nieuwe tegenstelling niet voluit moeten laten prevaleren boven de oude. Dat wil zeggen dat zij niet, zoals in 2012, elkaar de tent uitvechten als wel de uitgezette lijn politiek doortrekken.

In dat geval kunnen Rutte en Samsom (eventueel Asscher) op geloofwaardige wijze campagne voeren. Zij hoeven hun onderlinge verschillen niet weg te moffelen, maar belangrijk is dat zij kunnen aantonen dat een terugval in patriottisme of nationalisme zich moeilijk verdraagt met de internationale realiteiten.

De scheidslijn die Macron in Frankrijk politiek werkzaam wil maken, zou ook hier meer duidelijkheid scheppen en partijen doorzichtige reverences tegenover het riskante gedachtegoed van de PVV besparen. Als politici als Macron iets verbeelden is het de behoefte aan een keerpunt in de defensieve, kleingeestige en negatieve sfeer die de politiek in deze jaren beheerst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden