Van kunstlicht tot lichtkunst

Kunst heeft doorgaans licht nodig om gezien te worden, maar de tl-buizen van de Amerikaan Dan Flavin zijn hun eigen lichtbron. Voor het eerst groot te zien in Europa.

Denk je aan tl-buizen, dan denk je waarschijnlijk meteen aan fabriekshallen, kantoren en parkeergarages. Of aan het ontnuchterende licht van een café na de laatste ronde. Maar in ieder geval niet aan zoiets poëtisch als kunst.

Toch gebruikte de Amerikaanse kunstenaar Dan Flavin (1933-1996) sinds 1963 bijna uitsluitend tl-buizen voor zijn kunst. Gewone tl-buizen die je in iedere Amerikaanse doe-het-zelfwinkel kon kopen, in tien standaardkleuren, in vijf standaardlengtes met af en toe wat ringvormige buizen voor de afwisseling.

Die eenvormige kunstmatige lichtbronnen rangschikte Flavin in de 35 jaar die zijn carrière besloeg in verschillende formaties en kleurcombinaties, meestal in serie.

Eenvoudiger kan niet. Zoals de enorme reeks van vijftig ’monumenten’ voor de Russische constructivist Vladimir Tatlin: koelwitte fluorescerende ’torens’ van steeds een handvol tl-buizen, die verwijzen naar Tatlins spiraalvormige maquette van het ’Monument voor de Derde Internationale’.

Voor het eerst is in Europa een groot retrospectief te zien van deze Amerikaan, die wel de vader van de minimal art wordt genoemd.

Voordat Dan Flavin zich vestigde als beeldend kunstenaar was hij meteoroloog bij de Amerikaanse luchtmacht. Hij diende in het midden van de jaren vijftig in Korea en toen hij naar Amerika terugkeerde, volgde hij kunstgeschiedenislessen aan Columbia University. Al in zijn vroege icons, die Flavin tussen 1961 en 1964 maakte, zie je een authentieke kunstenaar aan het werk. Flavin had een visioen: hij wilde de ’kunst als tragische praktijk’ achter zich laten, om tot een heldere, rationele en algemeen begrijpelijke vormentaal te kunnen komen.

De groep van acht icons, die dezer dagen op de grote overzichtstentoonstelling van Flavins werk in München voor het eerst als geheel is te zien, dient met terugwerkende kracht als een voorbode van het radicale werk dat Flavin na 1964 maakte. De icons zijn houten kisten die aan de muur hangen als schilderijen, maar dan wel met elektrisch licht erop of er omheen. Als Russische iconen, maar dan wel geconcentreerd op het profane. „Mijn werken verteren niet in het verlangen naar een God”, aldus Flavin. Inderdaad zijn zijn icons eerder meditatie voor de zintuigen, in een concentratie op het hier en nu. Hedendaagse kunst, gemaakt van hedendaags materiaal.

De radicaalste stap zette Flavin in 1963, met een werk dat eerst veelzeggend ’the diagonal of personal extacy’ werd gedoopt: een gele tl-buis die hij zonder verdere omlijsting diagonaal tegen de muur bevestigde. Dat klinkt al te simpel, banaal zelfs. Maar als je in de Pinakothek der Moderne in München oog in oog staat met het werk - dat later veel zakelijker ’the diagonal of May 25, 1963 (to Constantin Brancusi)’ is gaan heten - dan begrijp je de extase die zich in het hoofd van de maker moet hebben afgespeeld. De muur van de museumzaal lijkt doorsneden te worden door een lichtstraal die je als toeschouwer denkbeeldig doortrekt tot in de hemel. En niet alleen dat: de zaal baadt in het licht en de kleur van die ene bron. Je kíjkt niet alleen naar een kunstwerk bij Flavin, maar je wordt er in opgenomen.

In het zeventig werken tellende Flavin-retrospectief is te zien hoe de kunstenaar eindeloos varieerde en herschikte met het beperkte gegeven van zijn tl-buizen. Hij combineerde met eenvoudige reeksen van een, twee en drie buizen in verschillende kleuren en opstellingen, maakte hek-achtige opstellingen of rechtopstaande rasters die de ruimte doorsnijden. Of die de hoeken van ruimtes ineens tot het centrum van de aandacht verheffen. Zoals ’monument 4 those who have been killed in ambush’ uit 1964: Flavins eigen Vietnam-monument, dat een bloedrood licht uit de hoek van zaal 24 laat komen: een tl-buis steekt er als een kanonsloop uit. Want politiek geëngageerd was Flavin als kunstenaar-van-het-hier-en-nu wel degelijk, zo laat de Münchener tentoonstelling zien. Zo ontwierp Flavin een poster voor de democratische presidentskandidaat George McGovern, die in 1972 de tegenstrever van Nixon was. „I believe in him”, staat er in kapitalen onder een portret van de presidentskandidaat.

Deze eerste grote Flavin-overzichtstentoonstelling begon al in 2005 in Washington en reisde in Europa via Londen en Parijs naar het eindstation München, waar het retrospectief tot begin maart te zien is. München was een belangrijke stad voor het minimalisme, de stroming waarvan Flavin als vader wordt gezien. Met vooruitziende blik kocht galeriehouder Heiner Friedrich (aan wie Flavin een aantal stukken opdroeg) al in het begin van de jaren zestig werk aan van kunstenaars zoals Flavin, Cy Twombly en Gerhard Richter. Ook bood hij de Amerikaanse minimalisten een belangrijk eerste podium toen de rest van de kunstwereld daar nog niets in zag.

Een van de belangrijkste en omvangrijkste werken op de Münchener tentoonstelling is niet voor niks het ongetitelde groen oplichtende hekwerk uit 1973 dat als ondertitel de opdracht draagt ’(to you, Heiner, with admiration and affection)’. De betoverende corridor doorsnijdt zaal 25 als een op zijn kant gevallen schuifladder en zet de strenge museumruimte in een fel groen licht. De tot de verbeelding sprekende corridor houdt de vele bezoekers van het retrospectief lange tijd gevangen. Het werk prijkt niet voor niets op al het Flavin-drukwerk. „It is what it is, and it ain’t nothin’ else”, zei Flavin ooit over zijn werk. Maar daar ben ik niet meer zo zeker van na het retrospectief in München: Flavins elektrische lichtkunst is de stekker voorbij.

Dan Flavin-retrospectief: tot en met 4 maart in de Pinakothek der Moderne, Barer Straße 40 in München. Openingstijden: di t/m zo van 10.00-18.00 uur, do tot 20.00 uur. Info: www.danflavin.de of www.pinakothek-der-moderne.de

In verband met de tentoonstelling zijn twee boeken over het werk van Dan Flavin gepubliceerd. De tentoonstellingscatalogus ’Dan Flavin: A Retrospective’ (208 pagina’s) bevat essays over Flavin, 150 kleurenfoto’s en 40 zwart-wit-illustraties (euro29,90). De catalogus ’Dan Flavin: The Complete Lights, 1961-1996’ is de eerste uitgebreide monografie over Flavin. De band omvat de catalogus en voegt daar een catalogue raisonnée van Flavins lichtkunst aan toe (422 pagina’s, gebonden, in cassette, 520 kleuren- en 60 zwart-wit-illustraties, euro129).

Voor onbepaalde tijd verlengd is de tentoonstelling in de aangrenzende Alte Pinakothek (Barer Straße 27), met 36 recente sculpturen van Flavins tijd- en landgenoot, de abstract expressionist Cy Twombly (geboren 1928). Openingstijden Alte Pinakothek: di t/m zo van 10.00-18.00 uur, di tot 20.00 uur. Info: www.alte-pinakothek.de

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden