Review

Van kruistheologie naar condoomtheologie Uta Ranke schrijft handleiding tot geloofstwijfel 'Jezus is onder veel verzinsels en kitsch bedolven'

Nee en Amen, door Uta Ranke-Heinemann; uitg. Ambo, Baarn, 259 blz. - f 39,90.

Uta Ranke-Heinemann, een Duitse van huis uit protestantse, maar in 1953 naar de r.-k. kerk overgestapte theologe, heeft nog eens verder kaalgeslagen wat Kuitert, bisschop Jenkins, F. O. van Gennep, Thiering, Drewermann, Sanders e.a. misschien per ongeluk nog hebben laten staan. Zij doet dat in Nee en amen - Handleiding tot geloofstwijfel, zojuist verschenen.

Uta Ranke kwam een aantal jaren geleden in aanvaring met het kerkelijk gezag, omdat zij openlijk en zo welbespraakt als ze gebekt is de maagdelijke geboorte van Jezus elke biologische feitelijkheid ontzegde. Zij werd ontslagen als theologe, maar dit gaf haar tijd en woede om nog wat verder te gaan. In 'Eunuchen voor het hemelrijk' ging zij met bijtende spot de hele kerkgeschiedenis van de seksualiteit langs, tot en met de paus die de olifant ten voorbeeld stelde aan de gehuwde gelovigen, omdat deze het maar eens in de drie jaar doet.

In 'Nee en amen' gaat zij op dezelfde wijze te werk, maar nu bekijkt zij vooral het Nieuwe Testament. Veel van wat zij op de hoop 'niet echt gebeurd / sprookje' veegt, lag daar al dankzij anderen, maar zij doet het bitser, signaleert bij de heren bijbelschrijvers ronduit manipulatie, niet alleen vrije literaire omgang met de waarheid.

De kwestie van de maagdelijke geboorte zet Uta Ranke nog eens uiteen voor wie haar eerdere aanval op deze “gynaecologische ooievaarstheologie” gemist mocht hebben. Ranke legt - vergeefs of ten overvloede - uit dat het hele idee van een maagdelijke geboorte slechts op kon komen, toen men niets wist van de eicel en men de vrouwelijke schoot slechts zag als een leeg vat, waarin de man verwekte. Zij is ook gauw klaar met degenen van wie je Jezus wel 'zoon van David' mag noemen, maar niet 'zoon van Jozef': theologische schizofrenie.

Een eigen invalshoek biedt Ranke voor wat betreft de vier vrouwen in Mattheus' stamboom van Jezus: de bloedschennige Tamar, de hoer Rachab, de buitenlandse Ruth en die overspelige van Uria. Meestal wordt dat 'mooi' uitgelegd en krijgen de vier vrouwen iets vertederends; zij worden symbool van het almoederlijke in Jezus' afstamming, maar Ranke ziet er “uitsluitend de mannelijke belangstelling in voor alles wat riekt naar de femme fatale”.

Ranke pleegt af en toe een uitstapje. Terwijl Mattheus en Lukas zich uitputten om via deels verzonnen genealogieen Jezus' rechte afstammingslijn van David te bewijzen, moesten christenen in Spanje 500 jaar geleden aantonen dat zij niet van joden afstamden. Katholieken, die in de eucharistie geloofden het lichaam en bloed van de jood Jezus te nuttigen, mochten voor hun kinderen geen joodse min kiezen, omdat joodse melk de kinderzielen zou bederven.

Dan de wonderen. Ranke wijst er om te beginnen op dat de oudste Nieuwtestamentische auteur, Paulus, van geen wonder wist. Het verhaal over Kana (Johannes 2) is op zijn best een legende om de Griekse wijngod Bacchus te kerstenen. Doden opwekken, over het water lopen, storm stillen, duivels in zwijnen laten varen en ze van de berg laten storten - allemaal sprookjes en ontspoorde fantasieen. “Ondanks alle legendarische versieringen en overdrijvingen” acht Ranke een historische kern van genezende arbeid bij Jezus “mogelijk onweerlegbaar”.

Zij prijst Jezus omdat hij een zieke niet zag als een voor zijn zonde gestrafte, maar als iemand die hulp behoefde. Om daar aan toe te voegen dat al spoedig juist die visie weer verdween: koning Herodes Agrippa werd door een straf Gods door de wormen opgegeten (Handelingen 12) en zo ging het weer door, van kreupele kinderen wegens bijslaap-met-haarboven tot en met aids: God straft.

Je vraagt je langzamerhand af waar Ranke met haar 'amen' blijft; na zoveel pagina's gehakketak wil je wel eens iets van deemoed lezen of iets dat overeind mag blijven, maar nee. Het voorgaande is voor haar nog maar een aanloop. De meest verfoeilijke verdichtsels ziet zij in Goede Vrijdag en de daaruit voortgekomen bloed-en-kruis-theologie. In de eerste plaats hekelt zij - niet als eerste - dat de evangelien de schuld aan Jezus' dood verleggen van de Romeinen naar de joden. Tendentieus noemt zij het dat de christelijke geloofsbelijdenis spreekt over Jezus' terechtstelling niet door maar onder Pontius Pilatus. De vier evangelien rammelen verder zo erg dat de dood van Jezus volgens Johannes zelfs in een ander jaar moet zijn geweest dan volgens de andere drie evangelien. Golgotha: een verzonnen plaats; Jozef van Arimatea: een fictieve persoon; Jezus' graf: onbekend, een massagraf samen met andere terechtgestelden, een allerellendigste begrafenis zonder mirre en aloe, na een allerellendigste dood.

We slaan de 'sprookjes' van Pasen, Hemelvaart, Pinksteren, de Handelingen van de apostelen, Judas en Petrus-in-Rome? maar over, want Uta Ranke keert zich uiteindelijk het scherpst tegen de idee van de noodzaak van Jezus' kruisdood, dat God het bloed van zijn zoon eiste om verzoend te worden. Dan wordt Uta Ranke pas werkelijk kwaad. Verwijzend naar de omstreden film van Scorcese The last temptation gispt zij christenen die bozer worden over het beeld van Jezus als getrouwde man dan van een wrede vader-god die de dood van zijn zoon wil.

Bloed en kruis: kon het niet zonder? Als de Romeinen nu eens tijdig de doodstraf hadden afgeschaft en als Jezus was gestorven van ouderdom of door visvergiftiging? Als de doodstraf nu eens clean was voltrokken door een injectie zou de theologie dan net zo draaien om “het gouden shot” als nu om het kruis?, spot Ranke. Voor haar is het allemaal verwording, zoals ook het gedachtenismaal van de christenen verwerd tot een priesterlijk offerritueel.

Fundamenteel wijst zij het idee af dat aan entreekaartjes voor de hemel bloed moet kleven. De zogenaamde noodzaak van Jezus' dood voor de verlossing der mensheid is “barbaarse waanzin”, een beulstheologie die het kruis in plaats van het woord van Jezus in het middelpunt zet. Christenen, zegt zij, horen geen galg te verheerlijken. Tegelijk acht zij het iets onuitroeibaars, die hang naar kinderoffers, waarin het offer van een zoon beter is dan het offer van een dochter, nog beter een eerstgeboren zoon, het beste de eniggeboren zoon.

Uta Ranke hekelt vandaaruit de morbide lust van vooral katholieken voor het extra gekozen lijden; het geselen, vasten, de seksuele onthouding. Van de pauselijke huistheoloog voor huwelijksvragen mag een met aids besmette echtgenoot geen condoom gebruiken: als hij zich niet kan beheersen, kan hij maar beter zijn vrouw met aids besmetten, want een zuiver huwelijk is beter dan het goed van het leven, luidt de Vaticaanse redenering. Ranke: “Van een absurde kruistheologie naar een absurde condoomtheologie; de gemeenschappelijke noemer is de onmenselijkheid.”

Met het bovenstaande is het Nee in de titel van Rankes boek genoegzaam toegelicht en ook de 'handreiking tot geloofstwijfel' uit de ondertitel. Maar wat moet de lezer nu met het woordje 'amen'? Ranke is zuinig met de invulling ervan. Jezus is voor haar een mens, vermoedelijk begraven in Jeruzalem maar verder zonder biografie, wel 'bedolven onder veel kitsch, verzinsels en kerkelijke fraseologie'. Daaronder vandaan graaft zij een mens, “van wie we, als we hem volgen, geloven dat hij God heeft gezocht en gevonden en dat hij God wilde openbaren als iemand die elke mens nabij is en dat hij elke mens wilde maken tot iemand die God en al zijn naasten nabij is. Dat Jezus' stem een levende stem is, zijn waarheid een levende waarheid, zijn God een levende en nabije God”, “een God niet van doden maar van levenden”. In haar nee is Uta Ranke woordenrijk, welbespraakt en even zeker als een kaft-tot-kaft-gelovige; in haar 'credo' en haar amen heeft zij maar weinig woorden.

Misschien is dat wel beter dan andersom, maar daarover blijft toch twijfel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden