Van kernbom tot ploegschaar

De 83-jarige non Megan Rice drong een nucleaire basis in de VS binnen, om te protesteren tegen kernwapens. Vandaag staat ze voor de rechter. Mogelijk slijt ze de rest van haar leven in de cel. 'Geen enkele kernbom is veilig zolang hij nog bestaat.'

RUBEN ALTENA

Het Y-12-complex in Tennessee staat bekend als een van de best beveiligde plekken op aarde. Niet verwonderlijk: naast een kernwapenfabriek staat er een installatie waarin het grootste gedeelte van het hoogverrijkte, bomklare uranium van de VS ligt opgeslagen.

De nu 83-jarige non Megan Rice en twee medeactivisten lieten zich niet afschrikken door die strenge beveiliging. Met een betonschaar knipten zij op 28 juli 2012 de vier hekken rond het complex door. Ze werden niet opgemerkt door de camera's - later bleken die defect. De gewapende beveiligers waren door het vele wild in de omgeving weinig alert op indringers. Zo konden ze moeiteloos doordringen tot het heilige der heiligen van de kernwapenindustrie.

Vandaag moet Rice zich voor deze actie verantwoorden voor de rechter. Er hangt haar en haar medestrijders een celstraf van maximaal 35 jaar boven het hoofd.

Megan Rice en haar kompanen horen bij de 'ploegscharenbeweging', een radicaal-pacifistische groepering die zich laat inspireren door een passage uit de Bijbel, waarin de profeet Jesaja een messiaans visioen van wereldvrede schetst: "Zij zullen hun zwaarden tot ploegscharen omsmeden en hun speren tot snoeimessen."

Die passage nemen de ploegscharenactivisten vrij letterlijk. Eenmaal binnengedrongen in het nucleaire complex haalden Rice en haar kompanen hamers tevoorschijn uit hun tassen. Ze begonnen op de installatie met hoogverrijkt uranium in te beuken. Daarna spatten ze er meegebracht eigen bloed tegenaan, spoten graffiti op de muur met teksten als 'de vrucht van gerechtigheid is vrede' en 'werk voor vrede niet voor oorlog'. Ook hingen ze spandoeken op. In het donker staken ze kaarsen aan en lazen de Bijbel. Toen bewakers hen uren later kwamen oppakken, hadden ze brood en witte rozen voor hen klaar liggen. "Het delen van brood is een universeel symbool van gemeenschap en vriendschap", licht Rice haar actie later telefonisch toe. "We zijn allemaal geliefde broeders en zusters."

De zaak veroorzaakte grote opschudding in de VS. Het land trekt jaarlijks een miljard dollar uit voor de beveiliging van nucleair materiaal. En toch konden drie activisten, waaronder een non van 82, rustig bij het meest kwetsbare deel van de best beveiligde basis komen. Als ze minder vreedzame bedoelingen hadden gehad, had er een ramp kunnen gebeuren. En dat is precies wat Rice met haar actie wilden laten zien, legt ze uit. "De overheid liegt ons voor dat dit complex ondoordringbaar is. Maar geen enkele kernbom is veilig zolang hij nog bestaat."

Nog voor de autoriteiten een aanklacht opstelden, kwam de groep al met een eigen aanklacht: de VS schenden internationale verdragen als het Handvest van de VN en de Neurenbergse principes door kernwapens te blijven produceren. De activisten zagen het als hun burgerplicht om daartegen in opstand te komen.

De ploegscharenbeweging begon in 1980, toen de broers Daniel en Philip Berrigan - de één priester, de ander ex-priester - met zes anderen inbraken in een kernwapenfabriek in de plaats King of Prussia in Pennsylvania. Ze sloegen met hamers in op raketten, goten menselijk bloed over aanwezige documenten en baden voor vrede. In deze actie waren de specifieke kenmerken van ploegscharenacties al zichtbaar: geen geweld tegen mensen, je arrestatie rustig afwachten, verantwoordelijkheid dragen voor je acties (inclusief gevangenisstraf) en een poging om wapens letterlijk te bewerken tot landbouwwerktuigen.

De omvang van de 'ploegscharenbeweging' is moeilijk in te schatten, omdat de activisten zich grotendeels ondergronds organiseren. Volgens de website van een van de activisten zijn er sinds 1980 wereldwijd ongeveer honderd ploegscharenacties geweest. Maar mogelijk waren er meer, en niet alle acties laten zich ondubbelzinnig als 'ploegscharenactie' omschrijven. Het gaat soms meer om een denkwijze dan om een hechte organisatie. Rondom de Berrigans ontstond weliswaar een leefgemeenschap, maar daarbuiten vertoont de beweging veel minder cohesie.

Wat doet een non tussen deze activisten? Rice werd geïnspireerd door haar oom, vertelt ze. "Die had als marinier in Japan gediend. Zes weken na de atoombom op Nagasaki moest hij naar die stad om hem te bezetten." Later werd haar oom activist. Samen met ander veteranen en veteranenweduwen demonstreerde hij tegen kernwapens. "Hij vertelde mij over een woestijn in Nevada waar meer dan duizend atoombommen als test tot ontploffing werden gebracht, eerst bovengronds en later ondergronds."

Megan Rice hoort bij de internationale zusterorde Society of the Holy Child of Jesus. Het grootste deel van haar volwassen leven werkte Rice in West-Afrika. Bij terugkomst in de VS begon zij in navolging van haar oom ook protesten en gebedswakes tegen kernwapens te organiseren. Ook deed ze mee aan 'line-crossings': verboden gebied binnenstappen en je moedwillig laten arresteren.

Op 4 mei bracht de orde van Rice een verklaring uit waarin ze melden achter hun 'zuster Megan' te staan in haar vreedzame protest. Ze schrijven: "Samen met de katholieke kerk gelooft zij dat nucleaire wapens onverenigbaar zijn met de vrede die zo hoognodig is in deze wereld."

Rice is meer dan vijftig keer gearresteerd voor haar acties. Ze bracht een half jaar door in de gevangenis na een protestactie bij de School of the Americas in Fort Benning in de staat Georgia. Daar leidde de VS decennialang militairen en agenten uit Latijns-Amerika op om protestbewegingen de kop in te drukken, onder andere door marteling. "In de gevangenis had ik een prachtige tijd. De vrouwen die er zaten waren fantastisch", aldus Rice. "Ik heb er veel geleerd over het Amerikaanse gevangenissysteem. Winstmakende bedrijven werden ingehuurd voor de beveiliging, er was veel corruptie en uitbuiting."

Ook nu hangt haar een gevangenisstraf boven het hoofd. Niet van een half jaar, maar als het tegenzit van 35 jaar. De rest van haar leven dus. Rice maakt zich geen zorgen. Ze had vooraf ook rekening gehouden met de mogelijkheid dat ze gedood zou worden door de bewaking.

"Er zijn zoveel mensen die hun leven verliezen in oorlogen, dan zouden wij bereid moeten zijn ons leven te geven in het dienen van anderen. Mijn doel is om mijn land en de wereld te informeren over kernwapens. Ik ga niet proberen mijn straf te ontlopen."

'Die tijd in de gevangenis heeft me mijn huwelijk gekost'
Ook Nederland heeft zijn ploegscharenactivisten. Kees Koning was een rooms-katholieke priester die als aalmoezenier in het leger gewetensvragen over atoombewapening kreeg en het leger verliet. Op Goede Vrijdag 1985 organiseerde hij een protestactie bij de militaire vliegbasis in Woensdrecht. Koning en zijn medeactivisten knipten een hek door om op de vliegbasis een gebedsviering te houden. Geïnspireerd door de ploegscharenbeweging in Amerika ontstond er een kleine groep rondom Koning die zich eerst 'maarbidders' noemde (omdat een bewaker die hen oppakte geroepen had dat het 'maar bidders' waren) en later de North Atlantic De-Fence Movement, omdat men voornamelijk hekken van bases waar de NAVO kernwapens wilde plaatsen doorknipte.

Arts Co van Melle was door Kees Koning gevraagd om ter plaatse bloed bij hem af te tappen bij een ploegscharenactie in Woensdrecht in de nieuwjaarsnacht van 1989. Dat bloed wilde Koning tegen daar aanwezige straaljagers spatten. "Op het laatste moment besloot ik ook met bijlen de straaljagers te lijf te gaan", zegt Van Melle. "Die zouden verkocht worden aan Turkije, en wij wilden voorkomen dat ze daarmee Koerden zouden bombarderen."

Koning en Van Melle moesten voor de rechter verschijnen. Phil Berrigan, de oprichter van de ploegscharenbeweging in Amerika, bezocht de Nederlandse groep en getuigde voor Van Melle en Koning tijdens hun proces. De twee kregen een half jaar gevangenisstraf. Van Melle: "In de gevangenis hadden we de tijd om een boek van de Berrigans te vertalen. Mijn vrouw en dochter waren trouwens niet blij dat ik zonder het vooraf te bespreken meedeed aan die actie. Die tijd in de gevangenis heeft me mijn huwelijk gekost."

De groep kwam onder druk te staan toen een van de leden een infiltrant van de inlichtingendienst bleek te zijn. Volgens een kwartaaloverzicht van de BVD in 1989 kende de beweging op dat moment ongeveer 15 leden. "De meest gedreven en virulente 'onthekker' is (...) Kees Koning uit Eindhoven", aldus het rapport. Koning zou in totaal vier jaar van zijn leven achter tralies doorbrengen. Hij woonde in een schuurtje van een Eindhovens klooster. Na zijn overlijden midden jaren negentig viel de groep uit elkaar.

Dat laat onverlet dat er de laatste twintig jaar nog wel incidenteel ploegscharenacties plaatsvinden. Zo probeerde de in Nederland wonende Italiaan Turi Vaccaro in 2005 militaire vliegtuigen in Woensdrecht te vernielen, daartoe naar eigen zeggen geïnspireerd door de roemruchte actie van Kees Koning en Co van Melle in 1989. En in 2010 liet een groepje christelijke twintigers zich zonder verzet oppakken bij de vliegbasis Volkel nadat ze over het hek waren geklommen om met een 'burgerinspectie' te kijken of er op die basis kernwapens liggen.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden