Van kerkclubjes en nestgeuren

Noem het kerkgevoel of nestgeur: gaan hervormden, gereformeerden en lutheranen iets wezenlijks verliezen, wanneer ze vandaag besluiten op te gaan in dat ene grotere geheel?

Hoe ziet dat eruit, een hervormd kerkgevoel? Daar heeft Richtsje Abma, predikante van Samen-op-weggemeente Vreeland, niet zomaar een antwoord op. Maar een vergelijking met haar gereformeerde collega's helpt om het zicht op het hervormd eigene te verhelderen.

,,Ik ervaar de hervormde kerk als een kerk die 'om mij heen staat en over mij komt', terwijl een gereformeerde de kerk 'zelf heeft opgericht'. Ook essentieel in mijn kerkgevoel is dat ik mij deel weet en lid ben van een lándelijke kerk, terwijl gereformeerden primair lokaal denken en ook lid zijn van enkel een plaatselijke kerk.'' Dat zou haar niet liggen, maar Abma heeft weer wel bewondering voor de actieve inzet van gereformeerden en hun inbreng in theologische discussies. ,,Daarvan kunnen hervormden die te veel zijn afgeraakt van de kern van de zaak wel wat leren.''

Dat sommige gereformeerden nog steeds dat kuyperiaanse 'kleine luyden'-gevoel hebben tegenover hervormden die 'over hen komen regeren' kan ze goed begrijpen. ,,Zij zijn er niet van gediend straks door provinciale commissies gecontroleerd te worden. Maar hoe daarmee laconiek om te gaan, kunnen zij weer van ons leren: het is namelijk heel hervormd om niet alles altijd zo serieus te nemen.''

Ziekenhuispastor Jaap Doolaard uit Amsterdam, die als synodelid vandaag zeker vóór fusie zal stemmen, en de Groningse Sow-predikante Netty de Jong-Dorland stammen beiden uit een gereformeerd nest, maar zijn al zo lang samen-op-weg dat ze de typische geur van dat nest bijna vergeten zijn. De Jong-Dorland komt niet veel verder dan: ,,De eigen autonomie, ja, dat speelt nogal sterk in gereformeerde kring. En natuurlijk dat doenerige, de schouders eronder. Gereformeerden pakken aan terwijl hervormden eerder zeggen: onze lieve Heer zorgt wel voor de kerk.''

Doolaard komt van de Zuid-Hollandse eilanden - een telg van de Afscheiding, het bevindelijke type. ,,Dat is een kerkgevoel meer van geestelijke dan van kerkrechtelijke aard. Een gevoel ook dat ik niet zal kwijtraken in de nieuwe kerk. Je vindt het ook veel onder hervormden.'' Eigenlijk is Doolaard alleen maar enorm blij met de voorgenomen fusie. ,,In die nieuwe kerk is voor iedereen plaats, van links tot rechts. Volgens mij verlangen wij met z'n allen naar die plurale kerk.''

Ook een antwoord op de vraag naar het 'typisch lutherse' kerkgevoel is nog niet zo eenvoudig onder woorden te brengen, vindt hoogleraar lutherana prof.dr. Klaas Zwanepol. ,,Het is lastig omdat je aanloopt tegen een mix van sociaal-psychologische factoren en factoren die de geloofsbeleving en spiritualiteit betreffen. Dat de lutheranen hechten aan de eigen kerkelijke gemeenschap bijvoorbeeld, is niet typisch luthers maar een algemeen menselijke reactie, eigen aan een kleine groepering.''

Evenals Abma en De Jong-Dorland signaleert Zwanepol bij de gereformeerde kerken een grote daadkracht en een doortastendheid die hij binnen zijn eigen lutherse kerk niet zo aantreft. Dat opkomen voor je club, daarvoor stáán, herken ik als iets typisch gereformeerds. Wat betreft kerkorganisatie liggen de lutheranen dichter aan tegen de hervormden dan tegen de gereformeerden.''

Het typisch lutherse in de kerkbeleving is volgens Zwanepol in het bijzonder te vinden in het besef van Gods aanwezigheid in de liturgieviering, toegespitst op het sacrament. ,,Dat besef leeft bij lutheranen veel sterker dan bij de twee andere kerken. Gereformeerden en hervormden benaderen bijvoorbeeld het Avondmaal meer vanuit de ontvanger van het sacrament -het kerklid- dan vanuit God, de schenker ervan. In een lutherse Avondmaalsdienst geven de kerkleden brood en wijn niet aan elkaar door maar ontvangen zij dat van de predikant, die elk kerklid hoogstpersoonlijk Gods presentie toezegt.''

Een ander verschilpunt met (vooral) de gereformeerde kerken is volgens Zwanepol dat deze laatste sterk geneigd zijn uit te gaan van een set geloofsregels, die gelijk oploopt met een set daarvan afgeleide ethische regels. ,,Heel het leven komt vanuit die regels in het vizier. Lutheranen daarentegen hebben meer de neiging om uit te gaan van het Evangelie, dat éne punt waarop het aankomt, in combinatie met een grotere vrijheid wat het leven betreft, die niet in regeltjes te vangen is. De lutheranen hebben, zeg maar, een hoger gehalte van savoir vivre.''

Of de onder lutheranen veelgehoorde vrees 'ondergesneeuwd' te raken in die ene protestantse kerk reëel is, waagt Zwanepol overigens te betwijfelen. ,,Is dat niet een automatische reflex van elke kleine groep die gaat fuseren met grote jongens? Ik denk dat het voor het merendeel koudwatervrees zal blijken te zijn. Veel lutheranen beseffen nog niet hoeveel speelruimte ze houden.''

Gevraagd naar hun onderscheiden nestgeuren blijken hervormden en gereformeerden zich wel gemakkelijk met elkáár te vergelijken, maar niet met de lutheranen. Kennelijk is het typisch lutherse kerkgevoel toch nog een relatief onbekende factor.

Zwanepol bevestigt dat beeld: de lutheranen hebben zich tot nu toe onvoldoende geprofileerd. ,,De goede, eigen dingen die wij hebben, moeten we zien te delen met anderen. Dat zég ik ook steeds: breng in waar je voor staat; nú heb je de kans, benut die dan ook. Aan dat zelfvertrouwen ontbreekt het de Nederlandse lutheranen nog wel eens.''

Geen betere kandidaat voor een alles en allen omvattende uitsmijter over het 'kerkgevoel' dan theoloog en communicatiedeskundige dr. Anne van der Meiden. Vanuit de christelijke gereformeerde kerken de hervormde kerk binnengestapt, leerde hij alle modaliteiten kennen - van zwartekousen tot ultra-vrijzinnig.

Hij weet het zeker: één kerkgevoel bestaat niet, nu niet en straks niet. ,,Zoals de hervormde kerk nu al een vergaarbak is van modaliteiten, wordt de Protestantse Kerk in Nederland, als vandaag het ja-woord klinkt, straks één grote tent met allemaal chambres separées. In elke kamer leeft een groep die zélf bepaalt -niet de kerk, niet de leer- wat zij gelooft en in welke vorm. En elk clubje zal zijn eigen kerkgevoel kennen, dat niets te maken heeft met de belijdenis en dogma's, maar alles met sfeer, cultuur, sociale context, typisch regionale eigenaardigheden en een eigen taal.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden