Van het zuiverste water

Werden de meeste Veluwse sprengen gebruikt om papier-molens en wasserijen van water te voorzien, bij Laag-Soeren bleek hun water ook heilzaam.

Uit de verte lijkt het of een fikse kerktoren in het weiland is weggezakt. Alleen de ranke spits op een witgepleisterde onderbouw steekt nog boven het maaiveld uit. Maar de solide bodem van de Veluwe verzwelgt geen kerken, er moet iets anders aan de hand zijn. Van dichtbij heeft het bouwwerk iets weg van een kapelletje. Geen deuren, wel vier nissen met daarboven de namen Priessnitz, Viek, Rausse en Oertel. Op oude topografische kaarten staat het als 'grafteeken' aangeduid, latere kaarten vermelden het 'torentje van Jut'. Het staat aan de Priesnitzlaan in Laag-Soeren, op een plek waar de Veluwezoom zijn naam alle eer aandoet. De golvende, beboste hellingen gaan er over in akker- en weideland dat vriendelijk glooiend afdaalt naar de oevers van de IJssel.

Wie erlangs fietst stapt af, wandelaars lopen er even omheen, het monument maakt nieuwsgierig. Zonder de uitleg op het informatiebordje zou het voor nietsvermoedende voorbijgangers een volslagen raadsel blijven waar ze naar kijken. De namen blijken van vier Duitse watergeneeskundigen te zijn. Vincenz Prießnitz was de bekendste en daarom dragen het monument - met dubbel s - de straat en een nabijgelegen boerderij - met een enkele s - zijn naam. Een welgestelde bewonderaar liet in 1860 de witte gedenkzuil plaatsen. Maar daar bleef het niet bij.

Een bijzonder weldadige ervaring moet het geweest zijn, de heilzame behandeling met koud water die hij onderging. Pieter Nicolaas Jut van Breukelerwaard genas van de jicht die hem pijnigde en voelde zich als herboren. Wel had hij voor zijn genezing moeten afreizen naar een kuuroord diep in Duitsland. Naar zijn idee moest dat ook dichter bij huis kunnen. Als bankier en handelaar in aandelen verdiende Jut geld als water en dat gaf hem de mogelijkheid de hydrotherapie in Nederland te introduceren. Op zijn zoektocht naar het zuiverste water kwam hij terecht in een Veluwse buurtschap die toen nog maar uit een handjevol boerderijen bestond.

Op een wandeling vanaf het monument vertelt de geschiedenis zichzelf. In de verte schemeren door de bomen de restanten van hotel Dullemond. Jut van Breukelerwaard liet het in 1849 als woonhuis bouwen. Na het overlijden van de laatste eigenaar verviel het tot de ruïne die het nu is. Even naar het westen staat aan de Badhuislaan het enorme kuuroord, eveneens in opdracht van Jut opgetrokken. Tegenwoordig is het een appartementencomplex, maar de buitenkant heeft nog onverminderd de allure van vroeger dagen, toen het Bethesda heette en duizenden kuurgasten ontving. Het kostte Jut veel geld en zo mogelijk nog meer overredingskracht het badhuis te realiseren. Getuige het monument nam zijn bewondering voor geneesheren als Prießnitz groteske vormen aan. In de ogen van de autoriteiten waren het echter kwakzalvers, niet bevoegd de geneeskunst uit te oefenen. Tot in de Tweede Kamer bepleitte Jut de hydrotherapie. In een verzoekschrift stelde hij "dat de leer der natuurgeneeskunde de grondslag is van alle zedelijkheid, gevolgelijk van alle praktische Godsdienst, zoodat door eene meer bezadigde leefwijze en afgekoeld bloed moord, verkrachting, kindermoord, brandstichting, onanie enz. worden voorkomen."

Het bloed van de kuurgasten koelde af dankzij het koude water van de Soerense Beek, die langs het terrein stroomt. Het is een van de vele sprengenbeken aan de oostelijke rand van de Veluwe. De beken, rijk aan ijzer en arm aan kalk, dreven vroeger tientallen papiermolens aan en voorzagen wasserijen van zacht en zuiver water. Verder stroomopwaarts liggen de drie sprengkoppen die de oorsprong van de Soerense Beek vormen.

Dergelijke kunstmatige bronnen werden al vanaf de 11de eeuw door bewoners van de regio uitgegraven op plekken waar grondwater omhoog sijpelde. Nu heerst er een serene rust, alleen een haast geruisloos kabbelen klinkt. Het ijzerhoudende water geeft de bladeren in de beekbedding een oranje gloed die een druilerige middag in februari met de kleuren van een zonnige herfstdag tooit. Op plekken als deze is de Veluwe een stille verleider.

Een heideveldje herinnert aan het ruige landschap van vroeger, eromheen hebben weidse panorama's plaatsgemaakt voor bosgezichten. Het pad voert naar de Jutberg. Ik niet kan achterhalen of die al zo heette voordat Jut van Breukelerwaard zich in deze contreien vestigde. Het stuifzand dat de duinen vormde is met naaldhout beteugeld en geeft de wandeling een speels accent. Ergens aan de bosrand begon Jut ooit met de bouw van een kerkje dat het hart van het nieuwe dorp Laag-Soeren moest worden. Verder dan een toren is hij nooit gekomen, de fundamenten bleven eenzaam achter in het bos. Dat 'torentje van Jut' werd later nog weleens met het Priessnitzmonument verward. Laag-Soeren kwam uiteindelijk meer naar het noorden te liggen, dichter bij de straatweg en het station. Het ligt er nog altijd.

De zon vindt een gaatje in de bewolking. Tussen de bomen door is in de verte het monument te zien. Uitgelicht door de felle stralen steekt het helwit af tegen de donkere wolken. Wist ik niet beter, dan zou ik denken dat het de top is van een kerktoren die achter een heuvel omhoog steekt.

Priesnitzhoeve

De Priesnitzhoeve is een van de entrees tot Nationaal Park de Veluwezoom en het beginpunt van wandelroutes door het gebied. Behalve als pleisterplaats fungeert de hoeve ook als dependance van Natuurmonumenten, er zijn wandel- en fietskaarten van de omgeving te koop. Op steenworpafstand staat het pas gerestaureerde Priessnitz-monument. In het winterseizoen is de hoeve alleen in het weekend open: www.depriesnitzhoeve.nl

Wandelen

Voor de deur van de Priesnitzhoeve beginnen de Sprengenroute (groene markering, 6 km) en de Heuvelenroute (witte markering, 4 km), beide routes sluiten op elkaar aan: www.natuurmonumenten.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden