Van het toneel verdwenen

Het was 31 augustus 200. De Groninger advocaat Dirk van Binsbergen reed weg in zijn klassieke Alfa Romeo GT 1300 Junior. Zijn vrouw had hij na het ontbijt een afscheidskusje gegeven, zoals iedere dag. Sindsdien is niets meer van deze door de zaak Lancee bekend geworden advocaat gehoord. Een reconstructie.

Het was een dag als ieder andere, 31 augustus 2000. ,,Gewoon, ontbijt, afscheidskusje, nazwaaien. Het gebruikelijke ritueel.'' Maar het was het laatste dat Heleen van Binsbergen zag van haar man Dirk. Sindsdien lijkt hij verdampt, opgelost.

Hoe treurig ook, het zou slechts een klein bericht zijn geweest in de krant. Zo van: Man (49) al weken spoorloos. Er verdwijnen in Nederland ieder jaar 16000 mensen, in Groningen veertig per week. De meesten duiken weer op, een enkeling wordt dood gevonden, een ongeluk of een zelfgekozen einde. Eénkoloms-nieuws. In die sfeer zou er zijn geschreven over ene Dirk van Binsbergen, vader van drie kinderen, die plots verdween... Ware het niet dat hij als advocaat optrad in een zaak die justitieel Nederland in staat van beroering bracht: het onderzoek tegen de politiechef van Schiermonnikoog, René Lancee. Een zaak die uitliep op een geruchtmakende dwaling van 's lands opsporingsapparaat, een pijnlijke affaire, waarin op hoog niveau carrières knakten en reputaties averij opliepen.

Lancee zou zijn dochter Bianca seksueel hebben misbruikt. Een arrestatieteam haalde hem met een politiehelikopter van het eiland. Maar het was een zeepbel, geblazen rond fantasieverhalen van een verwarde puber. Het Openbaar Ministerie bleek blind te hebben gevaren op een vervalst proces-verbaal waarin niet Bianca maar de verhorende rijksrechercheur haar urenlange zwijgen naar eigen inzicht had ingevuld. Na een slepende procedure, waarin op het scherpst van de snede is onderhandeld, kreeg Lancee een schadevergoeding van zowat een miljoen gulden -vooral ter compensatie van het ontbinden van het arbeidscontract- en volledig rechtsherstel.

Díe zaak had mr. D.L. van Binsbergen, partner van advocatenkantoor Van Binsbergen & Zuidema te Groningen, voor zijn client tot een goed einde gebracht. Het was beslist niet zomaar een advocatenklus. Van Binsbergen vocht tegen machtige tegenstanders die fouten liever toedekken dan toegeven. Zijn directe opponenten waren het Openbaar Ministerie en de minister van justitie, kortom de Staat, een macht die niet wil verliezen.

Dirk van Binsbergen behoorde niet tot, wat wordt genoemd, de top-10 van de strafrechtadvocatuur, de Doedens, de Spongen, de Moszkowiczen. Hij gruwde van de publiciteitsbeluste vakbroeders. Liever opereerde hij op de achtergrond, wijdde hij zich aan zijn specialisme, het arbeidsrecht, waarin hij in noord-Nederland een geduchte reputatie had opgebouwd.

Dat hij de zaak Lancee kreeg was puur toeval. Zijn compagnon Jan Zuidema had piketdienst en werd opgeroepen om een arrestant -het was René Lancee- bij te staan. Zuidema had geen tijd, waarop Van Binsbergen de klus overnam. In zijn laatste interview, na afloop van de zaak Lancee, zei Van Binsbergen juli 1999 daarover: ,,Ik hoorde dat het ging om een politiechef op Schiermonnikoog die verdacht werd van incest. Ik dacht onmiddellijk: spannend!''

Spannend zou het worden. Om zijn prestatie in de zaak Lancee kon niemand heen. ,,Als ik er op terugkijk'', zegt mr. Gert Niezink, deken van de Orde van Advocaten in Groningen, ,,heeft Dirk van Binsbergen het beste gepresenteerd van wat de advocatuur te bieden heeft. Hij heeft onder enorme druk gestaan, stond ongelooflijk in de vuurlinie. Maar hij heeft zijn rug recht gehouden. Ik heb daar groot respect voor en dat heb ik hem gelukkig ook persoonlijk kunnen vertellen.''

In het Advocatenblad noemde juridisch journalist Micha Kat Dirk van Binsbergen het tegengestelde van de publiciteitsgeile en narcistische topadvocaten die doorgaans in krantenkolommen figureren. Van Binsbergen leverde, schreef hij, in de zaak Lancee 'de grootste prestatie van de naoorlogse advocatuur' en de afloop was 'een majeure overwinning voor de Nederlandse rechtsstaat'.

Dat was eind september 2000, Dirk van Binsbergen was toen al bijna vier weken weg. Deze maand wordt zijn naam op verzoek van Heleen van Binsbergen geschrapt van 'het tableau' van advocaten in het arrondissement Groningen. Het is meer dan alleen een symbolisch besluit, zolang Van Binsbergen staat geregistreerd lopen kosten door, zoals de dure beroepsaansprakelijkheidsverzekering die advocaten verplicht moeten afsluiten.

Van de ruime anderhalve ton die Dirk van Binsbergen als onkostenvergoeding en honorarium aan de zaakLancee ontving, kocht hij onder meer een klassieke Alfa Romeo GT 1300 Junior. Achttienduizend gulden kostte de wagen. Hij was gek op exclusieve auto's, kon midden in een gesprek plots minutenlang gepassioneerd uitweiden over het fantastische motorgeluid van een Porsche. Het cadeautje van Lancee, noemden Heleen en Dirk van Binsbergen de groene Alfa. Die auto zwaaide Heleen van Binsbergen, thuis in Zuidhorn, na op de laatste dag van augustus. Ook de wagen is nooit meer opgedoken.

Voor de politie in Groningen liggen na vier maanden alle opties nog open: een misdrijf, een ongeluk, zelfmoord of een vrijwillige verdwijning. ,,Het bijzondere is dat we nog geen van de mogelijkheden kunnen uitsluiten'', zegt woordvoerder Henk Bouwkamp. ,,Al moet ik wel zeggen dat we nagenoeg geen aanwijzingen hebben voor een misdrijf.''

De laatste dag van Dirk van Binsbergen is tot rond twee uur 's middags redelijk te reconstrueren. Na dat tijdstip stokt het: zijn gsm is vanaf dat moment dood, zijn creditcard is niet meer gebruikt. Niets. Al beweren enkele getuigen de advocaat nog te hebben gezien -zelfs dagen nadien nog, harde aanwijzingen zijn er niet. Familie en vrienden hebben in oktober nog met twintig auto's rondgezworven over honderd campings op de Veluwe, nadat een getuige Van Binsbergen in zijn auto meende te hebben gesignaleerd op een kampeerterrein in Hoenderloo. Ook vergeefs.

Om 11.30 uur, 31 augustus, komt Dirk van Binsbergen in zijn Alfa aan bij het psychiatrisch ziekenhuis in Zuidlaren. Hij wil daar een client bezoeken, maar die blijkt niet aanwezig. Van Binsbergen laat een vriendelijk briefje achter en vertrekt. Waarheen is onduidelijk. Om 13.31 uur krijgt zijn secretaresse op kantoor in Groningen een telefoontje: Dirk van Binsbergen meldt dat hij met pech stilstaat en voorlopig niet op kantoor zal arriveren.

Uit de gsm-gegevens van telefoonmaatschappij Libertel blijkt dat het gesprek met kantoor is gevoerd ergens uit het oost-Groningse, ruwweg in de driehoek Scheemda-Siddeburen-Wagenborgen. Het gsm-signaal is door twee zendmasten van Libertel opgevangen. Dat is opmerkelijk. Als Van Binsbergen van Zuidlaren naar kantoor onderweg was geweest, had hij pal noord in een rechte lijn via de A28 of een parallelle route naar Groningen kunnen rijden. In plaats daarvan is hij in oostelijke richting gereden. Mogelijk is Van Binsbergen nog op bezoek gegaan bij een client in het psychiatrisch ziekenhuis Wagenborgen, maar uit de gegevens van de bezoekersadministratie kon dit niet worden vastgesteld.

Nog een vreemd feit: in hetzelfde gebied vanwaar hij autopech meldt, gebruikt Van Binsbergen nog twee keer zijn gsm om het Libertel-servicenummer 555 te bellen. Via 555 kan voicemail worden afgeluisterd of beltegoed worden opgewaardeerd. Vastgesteld is dat hij een van de laatste keren dat hij de gsm gebruikt in een voertuig moet hebben gereden, want het signaal is eerst door de eerste zendmast en direct daarop door de tweede zendmast opgevangen. Dit is dus rond 14.00 uur. Nadien is het stil rond de Groninger advocaat.

Heleen, zijn vrouw: ,,Ik was de avond van 31 augustus in Groningen. Het was koopavond. Om halftien kwam ik thuis. Dirk was er niet. Dat was vreemd, hij is altijd tussen zes en zeven thuis en als dat een keer niet lukt, dan belt hij. Voor mij was er direct reden voor grote ongerustheid. Ik heb zijn secretaresse gebeld, die ook erg verbaasd was. Ze vertelde mij dat Dirk had gebeld dat hij autopech had. Daarna had ze niets meer van hem gehoord. Voor mij werd het verhaal toen direct al vreemd. Ik heb de politie gebeld. Die zeiden, bel vrienden, familie, probeer hem eerst zelf te traceren. Ik heb contact gehad met de ANWB, maar bij de Wegenwacht was geen telefoontje binnengekomen van iemand met een Alfa die met pech stond.''

Diezelfde avond nog gaat Heleen van Binsbergen met de politie naar het advocatenkantoor. Uit een eerste, oppervlakkig onderzoek blijkt dat er op Van Binsbergens werkkamer niets wijst op een misdrijf. Ook elke andere aanwijzing voor zijn verdwijning ontbreekt. Met de agenten gaat ze naar zijn parkeergarage in de directe omgeving van het kantoor. ,,Je denkt aan een hartinfarct. Misschien is hij wel op weg naar de auto ziek geworden. Maar niets. En dan ga je midden in de nacht doodmoe naar huis.''

Een weekeind lang wachten Heleen van Binsbergen en haar drie kinderen op een levensteken van Dirk. ,,Zondagmiddag hield ik het niet meer uit. Ik ben naar mijn achterbuurman gegaan, die bij de politie werkt, en heb gezegd dat er iets moest gebeuren. Toen is het onderzoek in gang gezet.''

Politiewoordvoerder Bouwkamp: ,,Wij hebben vanaf de eerste melding de kwestie serieus genomen. Het gaat hier tenslotte niet om een achttienjarige met een wegloopgeschiedenis. Dit is een bijzondere zaak, waarvan we ook vooraf wisten dat er veel publiciteit over zou komen. We kunnen het ons doorgaans niet veroorloven om binnen enkele dagen al met een groot onderzoek te beginnen. De politie-inzet in deze zaak was groter dan normaal.''

Er worden DNA-sporen veilig gesteld in de woning in Zuidhorn en het kantoor van de advocaat wordt grondiger onderzocht. Naar nu blijkt, zijn daarbij regels overtreden. De politie kan, met het oog op de privacy van cliënten, niet zomaar in papieren van een advocaat kijken. Volgens Bouwkamp is er overleg geweest met de deken van de orde, maar Niezink bestrijdt dit. Hij zegt dat hij door een telefoontje van een andere advocaat vernam van het 'werkplekonderzoek'. ,,Ik heb het kantoor opgebeld en hoorde toen dat een van de andere advocaten aanwezig was bij de doorzoeking van de werkkamer. Maar ik ben niet, zoals in ons vak gebruikelijk, vooraf geïnformeerd. Anders was ik er zeker zelf bij geweest. Met cliëntendossiers behoort behoedzaam te worden omgegaan.''

Uit Van Binsbergens kantooragenda wordt duidelijk dat hij in de periode kort voor en in de weken na zijn verdwijning vrijwel geen zakelijke afspraken had. Ook dat lijkt verdacht. Het voedt de theorie dat de advocaat zijn verdwijning heeft voorbereid. De politie vindt de lege agenda echter niet zo opmerkelijk. Bouwkamp: ,,Het bleek dat hij wel vaker perioden had met vrijwel geen afspraken. We hebben niet de indruk gekregen dat Dirk van Binsbergen een erg drukke praktijk had.'' Bouwkamp zegt het met enige schroom, het gesprek laveert telkens langs de scheidslijn van privacy en opsporingsbelang. Want, zegt Bouwkamp, ,,ook een vermiste heeft recht op bescherming van zijn persoonlijke leven''.

Toch iets over zijn persoonlijke leven: Heleen en Dirk van Binsbergen zijn ruim 25 jaar getrouwd. Het huwelijk is goed, al is -zoals zo vaak- met de jaren de sleur er wat ingeslopen. Met zijn kinderen heeft Dirk een goed contact, zegt Heleen. ,,Hij is een typische spelletjes-vader, die op het voetbalveld staat als zijn kind moet spelen. Hij kon op zaterdagmiddag tegen onze jongste dochter van dertien zeggen, kom op, we gaan nog even de stad in. Dan gingen ze samen kleren kopen. Hij is daarnaast beslist geen makkelijke man. Hij is altijd heel sfeerbepalend geweest en dat is soms wel moeilijk voor zijn omgeving, zowel op kantoor als privé. Maar ik kán niet geloven dat hij bewust uit het leven is gestapt of is weggegaan, zonder ook maar enig signaal te geven.''

Ook drie Groninger studievrienden van Van Binsbergen willen daar niet aan. Ze plaatsen begin september, kort na de verdwijning een advertentie in De Telegraaf, waarin ze Dirk vragen zich te melden. De oproep verschijnt op de pagina familieberichten tussen de overlijdensadvertenties. ,,We hebben er niets op gehoord'', zegt een van hen, Jan van Weerden. ,,Vorig jaar zijn we voor onze 25-jarige vriendschap met ons vieren op vakantie geweest in Schotland. Het was fantastisch. Als je dan hoort dat Dirk vermist wordt, dan denk je: we moeten wat doen. Ik heb werkelijk geen verklaring voor zijn verdwijning. Wat ik wel weet is dat Dirk zo slordig is, zomaar zonder enig bericht in rook opgaan, nee, dat hoort niet bij hem.''

Een relatie met de zaak Lancee ziet Van Weerden niet. ,,Hij sprak er eigenlijk alleen zijdelings met ons over. Hij is niet iemand die het achterste van zijn tong laat zien. Hij was soms pissig, over wat hij in die zaak meemaakte. Maar dat beinvloedde hem niet echt wezenlijk, is mijn indruk. Eén van de redenen dat hij die zaak won, is omdat hij kan wachten en zich niet laat intimideren. Hij bedenkt vooraf: dat moet er uit komen en daar houdt hij aan vast, wat er ook gebeurt.''

Heleen van Binsbergen is minder overtuigd van het ontbreken van een verband met de zaak Lancee. De kwestie heeft hem niet onberoerd gelaten, zegt ze. ,,Hij is er door veranderd. Zowel naar de kinderen toe als naar mij. Hij kreeg steeds minder plezier in zijn werk.''

,,Drie weken voor de verdwijning kwamen we terug van vakantie in Zuid-Frankrijk met onze jongste dochter. We hebben heerlijk gewandeld. Daarna is Dirk weer aan het werk gegaan. Maar ik vond hem mat. Hij was absoluut niet overspannen, maar ik vond dat hij niet uitgerust was.''

Thuis werd vrijwel niet over de affaire rond de politiechef van Schiermonnikoog gesproken. ,,Ik vond het niet verstandig er veel met hem over te praten. Ik had het gevoel dat hij de zaak thuis graag wilde loslaten. Hij had zijn rust ook nodig. Achteraf ben ik meer gaan inzien hoe gigantisch groot die klus voor hem moet zijn geweest.''

Feit is wel dat Dirk van Binsbergen in het heetst van de strijd rond Lancee enkele maanden overspannen is geweest. Rene Lancee, inmiddels woonachtig in Spanje, zegt daarover: ,,We hebben dat toen stilgehouden, want we vonden dat een teken van zwakte tegenover het Openbaar Ministerie. Ik heb in die periode in mijn zaak namens Dirk nog een paar brieven geschreven, die hij vervolgens ondertekende.''

Lancee ziet geen direct verband tussen Van Binsbergens verdwijning en 'zijn' zaak. ,,Het was oorlog, dat wel. Tegen ons zijn alle mogelijke middelen gebruikt, ook unfaire. Vooral door het Openbaar Ministerie. Maar uiteindelijk is de zaak heel netjes afgewikkeld. Ik denk eerder dat Dirk door de afloop juist een reputatie heeft gekregen, een zekere bescherming. Zo van: die advocaat is een doorbijter, voor hem moet je uitkijken.''

De ex-politiechef is verbaasd als hij hoort dat Van Binsbergen na de succesvolle afronding van zijn zaak amper nieuwe clienten kreeg. ,,Vreemd. Ik heb nadien toch diverse mensen die bij mij aanklopten, naar hem doorgestuurd.'' Het uitblijven van de aanwas van clienten, zat Dirk van Binsbergen dwars, weet Heleen. Zijn advocatenkantoor kon de publiciteit rond de zaak Lancee goed gebruiken, maar het gewenste effect bleef uit. Van Binsbergens collega's willen niet over de verdwijning praten. De naamplaquette aan de gevel van het kantoor aan de Oude Boteringestraat is al verdwenen - het leven gaat door.

Dirk van Binsbergen heeft in de zaak Lancee op lange tenen gestaan. Hij behandelde een kwestie die het prestige en de geloofwaardigheid van het Openbaar Ministerie ernstig bedreigde. Het werd ronduit pijnlijk toen duidelijk werd dat vooral het OM in Groningen de ene fout op de andere had gestapeld.

De Groninger politie, die het onderzoek in oktober wegens gebrek aan aanwijzingen op een laag pitje zette, heeft de zaak Lancee niet bij de afwegingen betrokken. ,,We weten dat er door deze affaire mensen zijn beschadigd. Maar dat is voor ons onderzoek niet relevant, zolang elke aanwijzing ontbreekt dat dit iets met zijn verdwijning te maken kan hebben'', zegt politiewoordvoerder Bouwkamp. ,,Het bijzondere is ook dat we in deze verdwijningszaak zo weinig hebben, dat we zelfs niet een meest waarschijnlijke oorzaak van zijn verdwijning kunnen noemen. Ook binnenskamers niet. Iedereen die bij dit onderzoek betrokken is heeft wel een eigen idee, maar welbeschouwd is elke theorie natte-vingerwerk. De teamleider van het onderzoek zei eens: als Dirk van Binsbergen vrijwillig wilde verdwijnen dan heeft hij dat wel verdomd goed gedaan. We kunnen als politie nu niets meer doen. We hebben zo breed en uitgebreid mogelijk gezocht, op enig moment ben je uitgespeurd. Het wachten is nu op een nieuwe aanwijzing.''

Per saldo was het enige concrete spoor het contact met de Libertel-zendmasten in oost-Groningen. Daar is ook gezocht. Er is een buurtonderzoek geweest, buschauffeurs zijn ondervraagd omdat Van Binsbergen volgens een getuige in Niewolda naar busverbindingen naar Groningen zou hebben geinformeerd, met een politiehelikopter is naar sporen gezocht, hier en daar is gedregd. ,,Maar het leverde niets op. En dan moet je terug.''

Het zoeken van een relatie met de zaak Lancee is onzinnig, het is goedkope sensatiezucht, vindt Aletta Duitemeijer, die zestien jaar als juridisch medewerker nauw met Dirk van Binsbergen samenwerkte. ,,Ik word er echt moedeloos van'', zegt ze. ,,Als het niet zo verdrietig was allemaal, zou ik er eigenlijk hard om moeten lachen. Het is werkelijk pure onzin. Ik ben in die zaak van het begin tot het einde met hem opgetrokken, ik weet wat er speelde. Natuurlijk hebben mensen in deze zaak onder druk gestaan. Maar dat gold niet voor Dirk. Het Openbaar Ministerie in Groningen heeft onder grote druk gestaan, door het werk van Dirk. Daar hebben mensen persoonlijk onder de zaak geleden. Dirk niet, Dirk genoot van zijn rol als relatief onbekend advocaat die plots midden in de schijnwerpers stond. Hij heeft de media gebruikt, zoals het hem uitkwam. De affaire-Lancee was, als strafzaak, niet meer en minder dan een zaak zoals zovele. Laten we ophouden met die vage complottheorieën.''

Journalist Micha Kat, die in de zomer van 1999 een lang gesprek had met Van Binsbergen waarover hij publiceerde in Elsevier, schrijft de verdwijning van de advocaat niettemin toe aan 'de psychologische terreur van de Nederlandse overheid.' Op de opiniepagina van Trouw schreef hij in oktober dat Van Binsbergen kapot is gemaakt 'door een rancuneuze Big Brother die niet wil leren van zijn fouten'. Kat baseert zich op wat Van Binsbergen hem tijdens een urenlang moeizaam onderhoud vertelde. Kat: ,,Er is een ongelooflijke heisa gemaakt door de overheid om zijn mond te snoeren. Dat werkt in mijn ogen psychisch verzwarend.''

Klinkklare onzin, vindt Duitemeijer. Zij vreest dat Van Binsbergen in zijn oude autootje een ongeluk is overkomen. ,,Er verdwijnen zo veel mensen die pas later toevallig worden gevonden op de bodem van een kanaal. Misschien heeft hij er wel zelf voor gekozen uit het leven te stappen.''

Duitemeijer bevestigt dat Van Binsbergen niet één extra cliënt kreeg door de affaire-Lancee. ,,Ja, er meldden zich wel allerlei vreemde lieden die wegens incest waren veroordeeld en wilden dat Dirk hun zaak weer ging oprakelen. Maar hij hield zich daar verre van. Hij wilde dat soort clienten helemaal niet.''

Bij de gedachte dat Dirk van Binsbergen misschien depressief was kan Duitemeijer zich iets voorstellen. ,,Dirk was een briljant advocaat die als een van de laatsten de sociale advocatuur bedreef. Destijds koos Dirk voor het verlenen van rechtsbijstand aan de laagst betaalden. Dat betekende: kiezen voor principes en weinig inkomsten. Maar toen de overheid besloot de gefinancierde rechtsbijstand drastisch in te perken, heeft Dirk die omslag te laat opgepakt. Hij is met zijn sociale praktijk doorgegaan. Dirk was niet zo iemand die lid werd van een golfclub om aan nieuwe cliënten te komen.''

,,Eigenlijk was de zaak Lancee een verademing, want voor het eerst kreeg Dirk in een zaak alle kosten en zijn honorarium netjes uitbetaald. Dat was hem niet vaak overkomen. Het zou heel goed kunnen dat Dirks verdwijning te maken heeft met de manier waarop in Nederland de gratis rechtsbijstand de nek is omgedraaid. Dat is ten koste gegaan van uitmuntende advocaten zoals Dirk van Binsbergen. Hij was echt een kei op het gebied van arbeidsrecht, maar er was voor mensen zoals hij gewoon niet genoeg werk meer. En als dan daarnaast het netto-resultaat van zo'n zaak als die van René Lancee is, dat dat niet één extra client oplevert, dan word ik daar heel verdrietig van. Al zijn geploeter en harde werken is voor niets geweest. Ik kan me goed voorstellen dat hij daar heel depressief van is geworden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden