Boekrecensie

Van Heemstra sleept je mee in haar spannende zoektocht

Marjolijn van Heemstra. Beeld Maartje Geels

Oordeel: spannend, raak, roerend, soms wat summier
Marjolijn van Heemstra
En we noemen hem
Das Mag; 218 blz. € 19,95

Heb je een held in de familie dan wil je die natuurlijk graag in ere houden. Gretig en nieuwsgierig begon Marjolijn van Heemstra enkele jaren terug haar onderzoek naar de geschiedenis van ‘Bommenneef’, een verre oom, volgens de overlevering binnen de familie een ‘verzetsheld die een jaar na de oorlog een dodelijke aanslag pleegde op een niet-veroordeelde NSB’er omdat hij niet kon leven met de gedachte dat er geen rechtvaardigheid bestond’.

Als lezer struikel je over ‘een jaar na de oorlog’ (kun je ook ná de oorlog nog een verzetsheld zijn?) maar Van Heemstra heeft persoonlijk belang bij de heldhaftigheid van haar oom. Het verhaal van ‘bommenneef’ Frans Julius wordt voor de schrijfster bijna zeventig jaar na dato alsnog urgent omdat zij als 18-jarige van haar oma zijn (beetje protserige) ring heeft gekregen plús het verzoek later haar kind naar hem te vernoemen. En Van Heemstra is zwanger nu - ze telt in de hoofdstuktitels de weken af tot de bevalling. En ze wil haar kind niet zomaar een naam geven. Ze zoekt ‘een moreel kompas, een naam waarop je kunt navigeren.’ Voordat ze haar zoon vernoemt wil ze meer weten van de bewuste aanslag op 5 december 1946 die bekend staat als de ‘Sinterklaasmoorden’.

Wat volgt is een zoektocht en reconstructie, inmiddels hét format in de betere literatuur over de Tweede Wereldoorlog. Eerdere geslaagde reconstructies van aanslagen (denk aan ‘De Aanslag’ van Harry Mulisch en recenter ‘De Vergelding’ van Jan Brokken of het pas verfilmde ‘HhhH’ van Laurent Binet) thematiseerden altijd ook het onderzoek zelf, en het grijze gebied tussen ‘goed’ en ‘fout’ waar de onderzoeker in verzeild raakt. Mulisch die dezelfde gebeurtenis vanuit steeds een ander perspectief bezag, Jan Brokken die bewijslast natrok en nuanceerde, Laurent Binet die ingenieus zijn worsteling met werkelijkheid en verdichting met de geschiedenis vervlocht.

Verwondingen 

In hoeverre het verhaal wel recht doet aan wat zich in de werkelijkheid heeft afgespeeld is ook de vraag van Van Heemstra. Al gauw stuit ze op elementen die knagen aan het ‘boefje doodt landverrader’ wat in de familie de ronde deed. Was het slachtoffer wel een NSB’er? Waren ooms motieven wel in orde? Wat was het voor type eigenlijk, die Frans? Een bon-vivant? Een nare agressieveling?

Ontnuchterend werkt bijvoorbeeld het forensisch rapport dat is opgemaakt na de aanslag. In een doos in het Nationaal Archief vindt ze een lijst met verwondingen. Naast de genoemde ‘landverrader’ kwamen ook zijn vrouw en een onschuldig dienstmeisje om.

Beeld RV

Het meisje bezweek aan een gat in de dunne darm, buikvliesontsteking, verwoesting van het linkeroog. Je kunt deze droge opsomming van fatale verwondingen nu ook niet lezen zonder aan de concertgangers in Manchester te denken.

Is er wel een goed verhaal (en een goede held) te maken uit alle losse, tegenstrijdige deeltjes informatie die ze oppikt in gesprekken en archieven, zo vraagt de schrijfster zich af. En waarom willen we zo graag zo’n kloppend verhaal vertellen? Roerend is Van Heemstra’s ontmoeting in het Nationaal Archief met de gepensioneerde Herman, kind van een collaborateur, die nu al jaren dagelijks de gangen van zijn vader napluist op zoek naar nuances, motieven, tegenspraak. Een lieve behulpzame man die Van Heemstra toch liefst geërgerd weer af zou schudden als hij in het archief een haar onwelgevallige link vindt tussen zijn foute vader en haar goede oom.

Origineel is Van Heemstra misschien niet meer in het zelfreflectieve gepieker over los zand en verdichting, sommige zaken hadden wat verder uitgespit mogen worden (illegaliteitspsychose!) maar de schrijfster sleept je mee in haar spannende zoektocht. Terloops maar raak duidt ze haar eigen en andermans drijfveren, zoals we in deze krant ook uit haar columns gewend zijn.

En mooi is de wijze waarop ze haar vorderende zwangerschap (muggenplaag, spataderen, hoge bloeddruk) vervlecht met het oorlogsverhaal. Urgenter kan het verlangen naar duiding en moraal eigenlijk niet worden uitgedrukt dan in zwangerschapsweken die per hoofdstuk worden afgeteld tot de nieuwe mens zich aandient, een mens die zich voegt in het verhaal dat aan hem vooraf ging, en die recht heeft op een naam en op enig inzicht in het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden