Opinie

Van feitelijkheden, via ethiek, naar het gevoel van de Bijbel

Kinderbijbels, leerboekjes, prentenboeken en zelfs rijmende verzen hebben de Bijbelse verhalen steeds opnieuw verteld. Jarenlang heeft de Kamper emeritus hoogleraar Oude Testament Cees Houtman samen met zijn vrouw die hervertellingen verzameld. Die verzameling heeft hij nu gerubriceerd naar tijdvak, kerkelijke traditie en genre. Bovendien analyseerde hij de vertelgeschiedenis van vier verhalen.

Eén daarvan gaat over Mozes’ dood en begrafenis in Deuteronomium 34. Karel Eykman liet dat verhaal in zijn kinderbijbel ’Woord voor Woord’ uit 1976 uitlopen op deze morele les: ’Zorg dat je het land waard bent. Wees sterk en moedig; wees betrouwbaar en rechtvaardig. Leef zo dat andere volken blij zullen zijn dat er mensen zoals jullie zijn’ Op dezelfde pagina citeert Houtman de overpeinzingen van ds. Nico ter Linden bij Mozes’ dood: ’Zo sterven wij allen. Wij kunnen elkaar niet vasthouden. Wij moeten elkaar loslaten. Een mens moet alleen sterven. De anderen gaan verder.’ Ter Linden schreef dat zo’n 25 jaar na Eykman. ’Mozes’ dood’ loopt bij hem niet meer uit op ethiek, maar op persoonlijke gevoelens.

Een eeuw geleden was dat heel anders en mondden de Mozes’ doodhervertellingen uit in feitelijke beschrijvingen van de hemel: ’Hij zag dat heerlijke Paradijs, waar de levensboom bloeit, en waar de stroom van levenswater (...) eeuwig van de troon van God en van het Lam uitgaat (...)’.

Net zo feitelijk functioneerde in diezelfde tijd Gods ’wonderlijke leiding’ in de hervertellingen van ’Mozes en het biezen kistje’: ’Uit de hoge hemel ziet God alles, wat de mensen op aarde zien en bedenken, het goede en het kwade’. En dan volgt de opwekking ook in eigen leven te zien dat er ’achter en boven al de vele zichtbare verschijnselen (...) een hoogere macht, en een hoogere hand is, die alles met wijsheid beschikt en bestuurt’.

Overzie je anderhalve eeuw Bijbelse hervertellingen, dan zie je een duidelijk verloop van feitelijke geschiedenis naar morele lessen om in deze tijd uit te komen op gevoel. Ik herken die ontwikkeling. Ze was ook de mijne. Op de lagere school stond Bijbelse Geschiedenis als eerste vak op het rapport. Het was een leervak, waar je een onvoldoende voor kon krijgen. Later ben ik, net als Eykman, de Bijbel ’moreel’ gaan lezen en tegenwoordig roepen de verhalen, net als bij Ter Linden, vooral gevoelens op.

Bij die ontwikkeling heb ik me nooit veel vragen gesteld. Maar door Houtmans boek is dat veranderd en dat komt vooral door de twee andere verhalen die hij analyseert: de stilstand van zon en maan bij Gibeon uit Jozua 10 en de slachting door twee berinnen van 42 jongens die de profeet Elisa bespotten uit 2 Koningen 2.

Zon en maan stonden stil om Jozua extra daglicht te geven om zo veel mogelijk Amorieten te doden. Ooit had ik bij dit verhaal met feitelijkheid noch met wreedheid moeite. God kon alles en Amorieten waren nu eenmaal heidenen. Net zo godloos als de jongens die Elisa bespotten. Verschrikkelijk, maar eigen schuld.

Toch is het belangrijkste in deze verhalen niet de godloosheid van de heidenen. Het belangrijkste is het uitverkoren zijn. Het uitverkoren volk Israëls is Gods instrument om de Amoritische heidenen voor Zijn aangezicht te verdelgen. De knapen bespotten Gods uitverkoren profeet – en sterven. Uitverkorenen, gruwelijkheden en ’echte geschiedenis’ liggen in elkaars verlengde.

Zo kwam ik bij de lastige vraag of iemand, zoals ik, die de Bijbel niet leest als geschiedschrijving maar als onderbouwing en bevestiging van religieus gevoel nog wel uit de voeten kan met de God van Jozua en Elisa? Moet je om in die God te geloven niet ook geloven in de feitelijkheid van Zijn geschiedenis met Zijn volk en Zijn profeten? Horen de gruwelijkheden uit die geschiedenis niet tot het monotheïsme, omdat deze God een jaloerse God is en er naast gelovigen per definitie ongelovigen zijn? Ben ik dan nog wel aanhanger van het monotheïsme? Of is mijn geloof het geloof van een hervertelling die weglaat wat niet past of te gruwelijk is? En tenslotte de belangrijkste vraag: ben ik uiteindelijk veel opgeschoten met zo’n gekuist geloof? Horen weerbarstigheid, paradox en gruwelijkheden als het offer van Abraham en de kruisdood van Christus er niet onlosmakelijk bij en is het geen teken dat er iets essentieels ontbreekt als dat alles via het vrome gevoel is weggestreken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden