Van een tragische puurheid

De zestigjarige choreograaf/beeldend kunstenaar Piet Rogie danst in 'RE/turn' zijn laatste rol. Een groepswerk over dementie. Hoe vat je dit groeiende maatschappelijke probleem in moderne dans?

Je kunt welhaast spreken van een bescheiden trend in de Nederlandse moderne dans: het schetsen van persoonlijk leed dat komt met het ouder worden. Zo stond afgelopen seizoen de ziekte van Parkinson centraal in de bejubelde voorstelling van Giulio d'Anna, een duet met zijn vader, parkinsonpatiënt. Vanavond gaat in de Rotterdamse Schouwburg 'RE/turn' in première, een moderne dansvoorstelling van choreograaf/beeldend kunstenaar Piet Rogie over dementie.

"Je ziet dat vormelijkheid in de dans - lange tijd bon ton in Nederland - plaatsmaakt voor een inhoud waarbij het persoonlijke, het nabije, centraal staat", zegt Piet Rogie. "Ofwel: de focus op 'hoe het eruitziet' verschuift naar wat je ermee te zeggen hebt."

Hijzelf danst en speelt in 'RE/turn' een oude, demente man. Waarschijnlijk is dat ook de allerlaatste rol die hij op de bühne zal brengen. Piet Rogie (Avelgem, België, 1954): "Mijn laatste rol op scène, ja, zeker in een groepswerk. Stilletjes aan is het tijd. Daarom dacht ik: dan moet het wel over iets wezenlijks gaan, iets wat ons allemaal raakt. Dementie bij ouderen neemt toe, recent onderzoek wijst uit dat bepaalde vormen zich ook vaker bij kinderen openbaren. Dementie is een groot maatschappelijk probleem."

De laatste keer op het podium of niet, voor 'RE/turn' bedacht hij zich niet de hoofdrol toe. De rol van protagonist is voor danseres Merel Roozen, die zijn partner speelt en danst. Want de echte tragiek rond dementie ligt niet zozeer bij de patiënten, als wel bij hun naasten, bleek uit voorbereidende gesprekken met mantelzorgers en onderzoekers die vaak met alzheimer te maken hadden. 'Achterblijvers' noemt Rogie deze naasten. Vaak geliefden, die hun partners zien wegdrijven. "Fysiek zitten ze naast hen, maar eigenlijk zijn ze er allang niet meer."

'RE/turn' kreeg daarom de vorm van een monologue intérieur van de vrouw voor wie niets anders overblijft dan de herinnering aan haar man. Rogie: "Een jong alter ego van de man (gedanst door Benjamin Müller, SH) wordt opgevoerd om het schuren tussen nu en toen invoelbaar te maken. Soms drijft de vrouw in de armen van de één, dan weer in die van de ander. Beweging wordt gespiegeld, 'overgenomen', soms in gedesoriënteerde vorm bij de oude man, dan weer energiek en verwachtingsvol bij zijn jongere versie."

'RE/turn' is een emotionele reeks aan beelden die de ontluistering van het dementieproces laat zien door de ogen van naasten. Een studie over de laatste schilderwerken van de Nederlands-Amerikaanse schilder/beeldhouwer Willem de Kooning bracht Rogie, naast danser ook beeldend kunstenaar, op het idee voor dit stuk. "Er is discussie over de waarde van de doeken die De Kooning schilderde toen hij aan alzheimer leed. In geld uitgedrukt is die veel lager dan die van zijn eerdere werk, maar ze vatten wel een artistieke kern: niet meer dan wat streepjes en vage kleurvlakken, het wilde expressionistische is weg. Ik raakte in de ban van mensen die hun herinnering kwijtraken. Wat blijft er over? De onderlaag, abstractie. Liefde, affectie. Voor De Kooning waren die paar lijntjes op het laatst genoeg, de rest was overbodig. In die tragische puurheid zit ook iets moois. Het kwam erop neer dat we in dit stuk vooral veel hebben weggelaten."

Het was zoeken naar de juiste toon, voor de dansers en dramaturg Hans Timmerman. Hoe breng je heftige emotie voor het voetlicht, zonder dat het melodramatisch wordt? "Onze uitdaging was om met deze productie een dansminnend publiek te raken, maar ook mensen die in hun leven met dementie te maken hebben gehad."

De meest confronterende en minst 'gemakkelijke' scène in het stuk is het moment dat de demente man een pak slaag krijgt van zijn vrouw. Rogie: "Er komt een moment dat vasthouden aan wat er ooit was niet meer volstaat. De achterblijver kan vroeg of laat niet uit de voeten met zijn machteloosheid. Juist deze scène maakte veel los tijdens een presentatie voor naasten van dementiepatiënten. Een bezoekster, die haar man had verloren aan alzheimer, begon te huilen. Ze herkende zichzelf erin. Zo van: het is vreselijk, maar dit is inderdaad wat er gebeurt."

De luis in de pels van de Nederlandse dans is Piet Rogie genoemd. Geen choreograaf in Nederland is zo veel gelauwerd (o.a. VSCD Dansprijs, Prins Bernhard Cultuurprijs) als hij. Maar tegelijkertijd moest hij de afgelopen drie decennia altijd voor zijn bestaansrecht knokken. De laatste jaren maakte hij zijn voorstellingen zonder subsidie, op eigen kracht, of met hulp van het publiek: 'RE/turn' is deels met crowdfunding tot stand gekomen.

Dat de trend in de dans nu richting maatschappelijk, nabij en persoonlijk beweegt, is zo aan het einde van zijn danscarrière wat wrang. Want daar stond hij altijd al voor. De laatste, vrijwel subsidieloze jaren werkte hij met een zwerver ('Zwerfmens') en met blinden ('Blindzien'). Werken die gaan over de kwetsbare mens, ook al een terugkomend thema in eerdere succeswerken 'Tragic Torso' uit 2001 en 'Spring' (2004) op Stravinsky's 'Le sacre du printemps'.

Als hij een grote zak geld had zou hij onmiddellijk op tournee gaan met 'RE/turn', geeft hij toe. Maar dat zit er niet in. Wel zal 'RE/turn' in musea te zien zijn, in speciale programma's voor dementen en hun naasten, ontwikkeld door het MoMa in New York. Ook met het Van Abbemuseum in Eindhoven, het Stedelijk in Amsterdam en het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen is er contact. Hopelijk volgen er meer musea, en wellicht ook zorginstellingen.

Rogie: "'RE/turn' moet letterlijk en figuurlijk 'open' zijn, want alles wat méér is staat in de weg. Een muur, drie lampen en wij, de drie dansers."

'RE/turn' van Rogie CS|Piet Rogie is vanavond en donderdagavond te zien in de Rotterdamse Schouwburg. Voor optredens in musea check website: www.rogie.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden