Van een steunpilaar tot een neutrale tegenspeler

De top van de ANWB was positief over de kilometerheffing. Leden zijn kritisch. Hoe lastig is zo’n verschil voor een overlegdemocratie?

CDA-minister Eurlings is voorlopig weer uit de brand, nu hij heeft bezworen dat de Tweede Kamer over de kilometerheffing beslist, en niet de ANWB. De ANWB houdt een peiling onder zijn leden en schermt met een referendum. Terwijl de belangenvereniging van automobilisten aan de wieg heeft gestaan van het wetsvoorstel.

Maandenlang zat Eurlings om de tafel met vertegenwoordigers van de milieubeweging, de transportbranche, autoverkopers en van automobilisten, verenigd in de ANWB. In deze klankbordgroep ’Anders Betalen voor Mobiliteit’ praatten de maatschappelijke organisaties over de kilometerheffing. Met het stellen van voorwaarden konden ze invloed uitoefenen op de vormgeving van Eurlings’ voorstel de automobilist per kilometer te laten betalen. En de minister bleef zo op de hoogte van het draagvlak in de samenleving voor een ingewikkelde en gevoelige ingreep – vijf ministers voor hem was het niet gelukt met een aanvaardbaar wetsvoorstel te komen om autorijden anders te belasten.

Op zichzelf is dit intensieve contact tussen minister en maatschappelijke organisaties niks bijzonders in de overlegdemocratie die Nederland is. Een besluit dat wordt gesteund door mensen die de praktijk vertegenwoordigen, heeft meer kans van slagen, zowel in de Tweede Kamer als in de maatschappij, dan een besluit dat uitsluitend achter het ambtelijke bureau is gemaakt.

Hoewel ministers van alle politieke kleuren hechten aan vooroverleg, komt daar voor CDA’ers een dimensie bij. Het christen-democratisch denken kent het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol toe. In de democratische driehoek die de socioloog Anton Zijderveld (inmiddels oud-lid van het CDA) ontwikkelde, worden de hoeken gevormd door de staat, de markt en maatschappelijke organisaties. De waardering voor de plek van het middenveld is een belangrijk onderscheid met de liberalen, waar de markt voorop staat, en de sociaal-democraten met hun voorliefde voor de overheid.

Het vooroverleg met een minister is het effectiefst als de vertegenwoordigers van de maatschappelijke organisaties zeggen wat hun leden vinden. Als de top, met andere woorden, een geloofwaardige representant is van de basis. Want schieten de leden vervolgens een voorstel af dat de top eerder heeft omarmd, wat hebben de vergaderingen met de minister dan voor zin gehad?

Dit lijkt precies te gaan gebeuren met de kilometerheffing. In het weekend nadat Eurlings zijn wetsvoorstel glunderend bekendmaakte, bleek hoe moeilijk het lag. Woedende reacties in De Telegraaf. Maar ook opzeggingen en talloze kritische vragen van ANWB-leden. Hoofddirecteur Van Woerkom reageerde aanvankelijk nog gematigd positief op Eurlings’ wetsvoorstel, maar hij maakte ook meteen duidelijk dat hij gevoelig was voor kritiek. „De bloemen liggen aan de finish”, zei hij. „Als er onoplosbare punten blijven, dan vermindert onze steun.”

Anderhalve maand en vele ongeruste reacties verder kwam de directie met de peiling onder de leden. Die hoefde geen duidelijk ja of nee op te leveren. De top wilde van de vier miljoen leden weten waarom velen onder hen de kilometerheffing wantrouwen. Met die kennis zou de ANWB volgens Van Woerkom regering en parlement ’tot het laatste moment’ bestoken. In de tussentijd nam de ANWB geen stelling in. Voor zijn onderhandelingspositie was het beter als niet bekend was of de belangenbehartiger van de automobilist nu voor of tegen was.

Van voorstander van de kilometerheffing die met Eurlings het voorstel had voorbereid, veranderde de ANWB nu in een neutrale speler, zonder uitgesproken opvattingen. En dat voor een organisatie die volgens Eurlings zelfs de grondlegger is geweest van de kilometerheffing. Weliswaar was dat niet de ANWB, maar Leen van Dijke, fractieleider van de RPF, de voorloper van de ChristenUnie. Maar Eurlings’ waarneming geeft wel aan hoezeer hij had gerekend op steun van de ANWB.

Nu die uitblijft, kunnen kabinet en Kamer niet anders doen dan afwachten wat de gemiddelde ANWB’er vindt. En zich afvragen hoe zinvol het is om met de ANWB-top aan tafel te zitten terwijl die nog moet uitzoeken hoe de leden erover denken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden