Van een afstandje kijken naar je trauma

Scènes uit 'Betroffenheit' Beeld RV

Hoe uit je wat je doormaakt na een ernstige traumatische ervaring? De Canadese theatermaker Jonathon Young maakte een voorstelling over posttraumatische stressstoornis, te zien in Julidans.

In de danstheatervoorstelling 'Betroffenheit' speelt de Canadese acteur Jonathon Young iemand die na een traumatische ervaring opgesloten zit in zijn eigen hoofd. Hij wordt geplaagd door stemmen: ze dwingen hem om die tragische gebeurtenis opnieuw te beleven of te vluchten in een verslaving. Ze komen overal vandaan; uit een lamp of een deuropening. Soms doorbreken vijf dansers Youngs isolement, om zijn woorden te playbacken of erop te dansen

Een kakofonie van stemmen in zijn hoofd, beklemming, isolatie en een zucht naar verslaving, dat alles ervoer Jonathon Young zelf ook nadat hij in 2009 zijn tienerdochter, een nichtje en neefje verloor bij een brand in een vakantiehuisje. De daaropvolgende vijf jaar probeerde hij woorden te vinden voor wat hem was overkomen, de schok compulsief van zich af te schrijven. "Ik wilde niet schrijven over een vader die kinderen heeft verloren, maar over de krachten die na zo'n traumatische ervaring door je lijf heen razen. Zodat ik er niet steeds zo door van mijn stuk zou worden gebracht."

Maar juist voor die intens fysieke beleving van verlies, wanhoop, verdriet en rouw vond hij geen woorden die de lading konden dekken. Zo ontstond het idee voor 'Betroffenheit', een voorstelling die het festival Julidans opent. Young: "Mensen zeggen: het is zó erg wat je is overkomen, daar zijn geen woorden voor. Dat vond ik fascinerend: hoe geef je er dan expressie aan? Als theatermaker zag ik daar enorme theatrale potentie in. Bovendien bood het me de mogelijkheid mijn trauma als een soort 'fenomeen' te zien, ik kon er van een afstandje naar gaan kijken."

Succestournee

Young voelde dat zijn woorden aan betekenis zouden winnen met behulp van een fysieke theatervorm: dans. Hij dikte zijn woordenstroom in tot een scenario van vijftien pagina's en ging ermee naar Crystal Pite, een vriendin uit Canadese kunstkringen die zijn verlies van dichtbij had meegemaakt. Pite is een choreografe die over de hele wereld furore maakt met krachtige danstheatervoorstellingen, onder meer bij het Nederlands Dans Theater. Young: "Als theatermaker werk ik op de grenzen van verschillende theatervormen, en Crystal deelt dezelfde nieuwsgierigheid, maar dan vanuit de dans. Ik hoopte dat ik samen met Crystal een opening kon vinden om dichter bij mijn gevoelens te komen."

De titel 'Betroffenheit' is een Duits woord zonder Engels of Nederlandse equivalent. Het betekent zoiets als de fysieke en emotionele staat van shock. De productie heeft er een wereldwijde succestournee op zitten en is door Europese danscritici verkozen tot beste voorstelling van 2016. Dit jaar sleepte de voorstelling de prestigieuze Engelse Olivier Award voor beste nieuwe dansproductie in de wacht.

Maar 'Betroffenheit' is veel meer dan dans alleen en wordt juist ook geroemd om de mooie versmelting van verschillende podiumkunsten. Met een combinatie van gesproken woord, dans, cabaretesk variété, licht en geluid wordt de voorstelling beschreven als een aangrijpende, zachtmoedige en bij vlagen ook geestige verkenning van isolement en wat het voor een mens betekent om met onbeschrijflijke tragedies om te gaan.

Universele zeggingskracht

Ook al lag de impuls voor het maken van het stuk specifiek bij zijn eigen tragedie, het succes van 'Betroffenheit' is de universele zeggingskracht, gelooft Young. "Crystal en ik hebben ons steeds afgevraagd: wat zijn de werkelijke menselijke aspecten van dit verhaal? Met welke ontwikkelingen en ervaringen houden ze verband en in welke vormen?"

Young en Pite werkten het scenario uit tot drie delen, die kunnen staan voor de drie fases die iemand met een posttraumatische stressstoornis doormaakt. Young, die zelf nooit met de stoornis is gediagnosticeerd, heeft daarvoor talloze casestudies onderzocht, daarbij geholpen door psychiaters en psychologen. "De eerste fase van een trauma is 'code rood', wat in de psychiatrie wordt omschreven als 'hyperarousal' (overprikkeling). Je bent in opperste paraatheid om controle te houden, je bent de hele tijd alert. Stemmen klinken door elkaar in je hoofd, taal en tijd vormen samen een fluide brij."

Een trauma is een zogeheten 'cumulatieve' psychische aandoening, hij komt nooit alleen, ondervond Young. "Trauma wordt met verslaving geassocieerd. In het tweede deel van de voorstelling hebben we daar een metafoor voor gevonden: 'showtime', een revueshow met grimmige salsaclowns, variété en cabaret waarvan de protagonist een instant geluksgevoel krijgt. Maar hij wil meer en meer; de vlucht verandert in een bizarre nachtmerrie."

Voor Young zelf bood verslaving een vlucht uit iets wat voelde als een veroordeling. "Mensen die leiden aan een posttraumatische stressstoornis gaan over op een overlevingsmechanisme; die van dissociatie en onthechting. Alcohol of drugs bieden een uitvlucht met gegarandeerd succes: de muur die is opgebouwd gaat neer en éíndelijk kun je weer praten en geïnteresseerd zijn in de wereld om je heen. Maar zoals je ook in de voorstelling ziet, wordt de verslavende 'lekkerte' na verloop van tijd gevaarlijk, je wordt juist verder de diepte ingetrokken."

Geen makkelijke inzichten

In het laatste deel kijkt Young op toneel naar een solo van een danser, die als het ware de voorafgaande twee delen in zijn lichaam heeft opgezogen. "Alsof ik naar mezelf kijk. Het is een pure dans waarin de bewegingen een begin van het herstel lijken te suggereren."

Toch ligt de glans van het werk in het feit dat er geen makkelijke inzichten worden geboden. "'Betroffenheit' is geen bezwering, de voorstelling biedt geen oplossing, maar de hoofdpersoon herkent aan het einde wél aspecten van zijn situatie die hij voorheen niet kon zien, laat staan verwoorden. Dat is genoeg, denk ik: het enige waar we in het leven op kunnen hopen is een beetje eerlijke herkenning."

Young kreeg positieve reacties van traumapatiënten nadat ze de voorstelling hadden gezien. Het leidde tot mooie gesprekken waarmee hij zijn rol verder kon verdiepen. "De mooiste reactie kreeg ik van een vrouw die zei dat 'Betroffenheit' haar hielp herinneren aan het feit dat ze niet alleen is. Mijn grootste angst was dat ik een soort happening zou maken van mijn lijden. Het ging me er niet om te laten zien hoe vreselijk het is om een trauma te hebben, ik wilde laten zien hoe het voelt als je denkt dat er geen uitgang is. En die is er wel."

'Betroffenheit' van Crystal Pite & Jonathon Young / Kidd Pivot & Electric Company Theatre, 4/7 en 5/7 in Stadsschouwburg Amsterdam.

Persoonlijke verhalen

Julidans (4-15 juli) is het jaarlijkse internationale festival voor hedendaagse dans in diverse theaters in Amsterdam. In deze editie spelen persoonlijke verhalen een hoofdrol.

Niet te missen is de solo die de Zuid-Afrikaanse choreografe Robyn Orlin maakte voor de jonge performer Albert Ibokwe Khoza over homofobie in Zuid-Afrika na de Apartheid.

In de voorstelling Beytna kookt de moeder van de Libanese choreograaf Omar Rajeh op toneel voor gasten én het publiek als startpunt voor culturele toenadering.

De Japanse danseres Kaori Ito stapt samen met haar vader, kunstenaar Hiroshi Ito, de dansvloer op als poging om de afstand in hun verstoorde vader-dochterrelatie te overbruggen.

www.julidans.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden