Van Doorn De dubbele salto van Günter Grass

Zoals iedereen inmiddels kan weten, heeft de Duitse schrijver Günter Grass onlangs bekend in het laatste halfjaar van de Tweede Wereldoorlog te hebben gediend bij de Waffen SS. Zestig jaar lang had hij over zijn militaire verleden leugens verteld, maar tegelijkertijd ongehoord hard geoordeeld over iedereen die naar zijn strenge maatstaven als nazi-vriendelijk moest worden beschouwd. Hij hield aan die onbarmhartige kritiek een mooie eretitel over: het geweten van de natie.

Natuurlijk heeft de kwestie in Duitsland voor veel opwinding gezorgd, maar ook in Nederland is enige discussie ontstaan. In deze krant werden er al diverse commentaren aan gewijd, niet vergoelijkend maar wel met enig begrip voor de pijnlijke situatie waarin Grass zich door zijn jeugdzonde had gemanoeuvreerd.

Mijn eigen standpunt is minder mild. Zijn reputatie als schrijver blijft natuurlijk onaangetast en zijn Nobelprijs voor literatuur zij hem van harte gegund (tenzij in de laudatio ook zijn morele verdiensten zijn geprezen), maar voor het overige heeft hij ieder recht op respect verloren. Iemand die tientallen jaren iedereen op hoge toon moreel de maat neemt, soms op losse gronden; een schrijver die DDR-collega’s verwijt dat wie heeft gezwegen, schuldig is, zo iemand kan niet aan het einde van zijn leven vrolijk met de ontboezeming komen dat hij zelf fout is geweest en daarover stelselmatig leugens heeft gedebiteerd.

Twee andere aspecten maken de zaak extra beschamend. Verondersteld wordt dat Grass met zijn onthulling is gekomen om de verkoopcijfers van zijn binnenkort verschijnende autobiografie op te krikken, een vermoeden dat lijkt te worden bevestigd door het snelle besluit van de uitgever het boek vervroegd in de boekhandel te brengen. Een Hollywood-truc: meld een lekker schandaal en je verkoopt beter.

In de tweede plaats is Grass meteen bij zijn bekentenis met een serie smoezen gekomen. Hij was in dienst gegaan om aan zijn bekrompen ouderlijk milieu te ontsnappen, hij had zich laten betoveren door de Schwung van het nazisme en hij wist eigenlijk niet precies waar de SS voor stond. Bovendien had hij dat halve jaar geen schot gelost.

Het zijn niet alleen oncontroleerbare feiten maar ze doen ook onsympathiek aan. Wie iedereen zo lang en zo brutaal heeft bedonderd, zou er beter aan doen niet ogenblikkelijk een verzameling excuses bij te voegen.

Gaan we nu over van beoordeling naar verklaring, dan doen zich vooral deze twee vragen voor: waarom heeft Grass, met zijn dubieuze jeugdverleden, zich als volwassene altijd zo hinderlijk politiek correct opgesteld en waarom gooit hij nu met kracht zijn eigen ruiten in?

Misschien is het nog te vroeg voor een antwoord en moeten we afwachten of de verdere discussie nieuwe feiten aan het licht brengt. Toch zou ik al een eerste poging tot verklaring willen ondernemen, ook al kan achteraf blijken dat ik ernaast heb gezeten.

Om te beginnen meldt Grass zelf dat hij als lid van de Hitler-Jugend, en ook daarna, gebiologeerd was door het revolutionaire elan van de nazi-beweging. Dat is onthullend. Hij behoorde dus niet tot de velen die zuchtend de wapens opnamen, maar hij was een felle jonge nazi, nog steeds bezield door het systeem dat Duitsland al vrijwel naar de afgrond had gevoerd.

Wie dit heeft te verwerken, zal nadien licht naar het andere uiterste doorslaan: het renegatencomplex. Hij zal de onbegrijpelijkheid van zijn eigen gedrag projecteren op de buitenwereld. Hij zal luid en duidelijk blijven roepen hoe dom en abject velen zich destijds en daarna hebben gedragen. Hij zal tevens merken dat met dat geroep veel goodwill is te kweken en een eerbare reputatie valt op te bouwen. En hij past naadloos bij de linkse tijdgeest, die van geen nuances wil weten.

Maar de tijdgeest veranderde en Grass veranderde mee. In 2002 kwam hij met zijn boek Im Krebsgang, een schokkend relaas over de ondergang van het schip Wilhelm Gustloff, volgepakt met vluchtelingen, dat door de Russen werd getorpedeerd, met duizenden slachtoffers als gevolg. Te lang, oreerde Grass, is het lijden dat de oorlog de Duitsers heeft aangedaan, onbespreekbaar geweest. Tot verbazing van zijn bewonderaars pleitte Grass ineens voor ’normalisering’ van de herinnering aan de oorlog, een oud verlangen van politiek rechts.

De conservatieve pers, Bild en Die Welt onder meer, reageerde enthousiast. En ze zouden in Grass niet teleurgesteld worden. Zoals afgelopen maandag in Trouw viel te lezen, bepleitte Grass onlangs een heruitgave van Hitlers Mein Kampf en nam hij het op voor de omstreden tentoonstelling van het werk van Hitlers favoriete beeldhouwer, Arno Breker. Ook – en dat is pikant – verdedigde hij collega-schrijvers die door onthullingen over hun oorlogsverleden in diskrediet waren geraakt. Het zijn verdedigbare standpunten, maar helaas kan Grass, na ze een halve eeuw te hebben bestreden, er onmogelijk mee aankomen zonder ongeloofwaardig te worden.

Vandaar dat ik mij ben gaan afvragen of deze tweede salto van Grass niet veel verklaart over de eerste, ergens kort na de oorlog, toen de oud-SS’er Günter Grass ineens door haat werd bevangen, tegen oud-SS’ers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden