Van dip tot vreugde in een paar coupletten

'Zit paus Johannes Paulus II in een dipje?'', vroeg de collega bezorgd. Kranten hadden vorige week de oude kerkvorst zelfs op hun voorpagina's geciteerd: God zweeg, had zich teruggetrokken in de hemel, quasi disgustato dell'agire dell'umanità, als walgde Hij van het handelen der mensheid, aldus de paus tot de menigte op woensdag.

Maar zie, even snel als opkwam lijkt de paus zijn dipje weer te boven, want gisteren op zondag klonk het vanuit zijn venster heel anders: ,,Ik dank jullie voor jullie vrolijkheid die zo goed past bij de vreugde, die typerend is voor de derde zondag van de advent.''

Is de paus dan soms manisch-depressief geworden, nu weer hemelhoog juichend, dan weer doodsbedroefd? Nee, de kranten in Italië en Nederland die zo nijver de pauselijke gemoedsstemming registreerden hebben te weinig oog, oor, hart voor de beweging van de liturgie.

Die woensdag wijdde de paus zijn meditatie aan de profeet Jeremia (hoofdstuk 14) - en dan weet je het wel, onze taal heeft er het woord jeremiëren aan overgehouden. Had hij die passage over God die zich terugtrekt uitgezocht, passend bij het zere been waarmee hij die ochtend uit bed was gestapt? Ook dat niet. De lezing staat in het leesrooster voor de adventstijd.

In deze maand put de katholieke liturgie vooral uit de visioenen van Jesaja, die de geboorte van de vredevorst en een messiaanse tijd aanzegt. Dan worden de zwaarden omgesmeed tot ploegen, dan speelt het kind bij het hol van de adder, eet de leeuw gras als de os en liggen wolf en lam tezamen.

Maar ook Jesaja pepert zijn gehoor bij herhaling in dat het kind wordt verwacht in een wereld die dringend verlegen zit om bevrijding van kwaad en ellende. Ook Jesaja heeft het over ,,God die zijn aangezicht heeft verborgen'' en die het volk ,,heeft neergeworpen in de hand van zijn ongerechtigheid''. Jeremia 14 is een pak van hetzelfde zwarte laken.

Het dipje van de paus is dan ook te begrijpen als een liturgisch mineur. En in de katholieke liturgie kan de stemming snel wisselen. Zo wordt op Witte Donderdag in een uurtje de ommekeer gevierd én nagebootst van het feestelijke paasmaal in de opperzaal naar doodsangst, verraad en verloochening in de Olijvenhof.

In de adventsweken gebeurt als het ware het omgekeerde: zonde, ellende, de stad een woestijn geworden - en daar komt hij al aan, Emmanuel, groot licht in de duisternis, het juk gebroken enzovoorts.

De bekende adventszang Rorate coeli, een compilatie van Jesajateksten, verzet de coulissen in vier coupletten: eerst is er de woede van God, het welig tierende onrecht van de mensen, de godsverduistering, dan het berouw, het smeken om degene te zenden die naar 'Sions dochter' gezonden zou worde. En dan de befaamde zinnen van Jesaja: ,,Troost, troost toch mijn volk. Weldra daagt uw redding. Waarom bedroefd? Wees niet bang...''

In een film, een boek, een opera zou je voor zo'n dramatische omkeer van perspectief flink wat tijd nemen. In de liturgie zijn duizend jaren als één dag, is een minuutje als de eeuwigheid. Zo kon paus Johannes Paulus II gisteren, zondag Gaudete (wees verheugd), moeiteloos de draai maken van de tragedia maggiore van woensdag, met de zwijgende, woedende, walgende God, naar de allegria en de gioia van gisteren.

Vindt de paus het dus wel oké met de wereld dan? Hij heeft alle reden tot een pessimistische kijk op de cultuur, op de wereld die maar doorgaat met niet naar hem te luisteren. Zelfs zijn vertrouwelingen maken hem en zijn kerk te schande door er niets van te bakken. De ambitieuze opperherder weet als geen ander dat hij die kerstvisioenen van Jesaja in zijn bewind maar weinig heeft kunnen verhaasten. En toch zal hij eerder ter plekke neervallen dan volgende week 'stad en wereld' zijn veeltalig zalig kerstmis onthouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden