'Van der Lubbe is onze verf'

Nederland lijkt opeens gegrepen door een soort 'Marinus van der Lubbe-mania'. De stichting 'Een graf voor Marinus van der Lubbe' zal in september het Van der Lubbe-jaar uitroepen, een jaar dat zal worden opgeluisterd met de onthulling van drie monumenten, een theaterproductie en een documentaire. Misschien doet de gemeente Leiden een verzoek om de stoffelijke resten van de verloren zoon, die in 1933 de Rijksdag in brand stak, naar Nederland te halen.

Het kunstenaarsduo Ron Sluik en Reinier Kurpershoek is al sinds 1993 bezig met Marinus van der Lubbe. Als onderdeel van de zoektocht naar schuld en onschuld die hun werk beheerst.

“De Rijksdagbrand is een heel goed voorbeeld van waar schuld en onschuld elkaars wegen kruisen. Die ene seconde vertelt alles. Wat ervoor en wat erna gebeurde”, zegt Sluik, de spraakzaamste van het duo. Kurpershoek zoekt er, in hun atelier aan een brede sloot in Landsmeer, een kunstwerk bij. Een foto van de Rijksdag in een glasplaat met brandvlekken.

“Die foto is precies zestig jaar later gemaakt, op hetzelfde tijdstip als Marinus daar heeft gestaan toen hij de boel in de fik ging steken”, zegt Sluik. “Die seconde.” De nazi's gaven de communisten de schuld van de brand, ruimden hun politieke tegenstanders uit de weg en grepen vervolgens de macht in Duitsland.

Sluik/Kurpershoek (ze willen graag in een adem worden genoemd) zijn de initiators van de stichting 'Een graf voor Marinus van der Lubbe' die bezig is een monument tot stand te brengen voor de man die het eerste officiële slachtoffer van de nazi's genoemd kan worden. Na een showproces werd hij in 1934 onthoofd.

Het wordt een driedelig monument. Eén steen in Leiden, de geboorteplaats van Van der Lubbe, één in Berlijn en één in Leipzig, op zijn graf. Sluik is net terug uit Leipzig waar hij de begraafplaats bezocht. “Nu ligt er nog een urnenveld bovenop zijn graf”, vertelt hij. We hebben met de gemeente afgesproken dat het monument eerst een stukje verderop zal worden neergezet. Als de urnen in 2006 worden geruimd, zullen ze de steen op het graf zetten.”

Het monument in Leipzig zal op 13 januari - de verjaardag van Van der Lubbe - worden onthuld. Maar Sluik en de voorzitter van de stichting, Fredi Beckman, hebben het graf al gemarkeerd. “We hadden bloemen meegenomen van de bloemenzaak Marinus in Amsterdam”, vertelt hij. “De naam stond op het papier. Sinds eergisteren staat dus voor het eerst Marinus' naam op het graf.”

Het duo spreekt over Marinus alsof ze hem zelf hebben gekend. “Natuurlijk zijn wij ook Van der Lubbe-fans”, geeft Sluik onmiddellijk toe. “Zijn levensverhaal is een van de mooiste jongensboeken die er zijn. Het heeft alles in zich: goed en kwaad, avonturierschap.” Maar voor de twee is hij meer dan een idool. “Marinus is voor ons verf waarmee we een kunstwerk maken. Net als, ik noem maar wat, een kop koffie of een boom. De wereld is ons atelier.”

Sluik (37) en Kurpershoek (39) werken al sinds 1982 samen. Ze zijn - Sluik gruwt van de term - multimedia-kunstenaars. Ze werken veel met foto en video-opnamen en maken 'installaties'; “We bewaren bijna niets, het werk houdt na de tentoonstelling op te bestaan.”

In hun werk proberen ze vooral een discussie uit te lokken. Kurpershoek: “Het gaat ons niet om mooie plaatjes.” Sluik: “De beste kunstenaars communiceren goed, zijn goede verhalenvertellers.”

Om materiaal te verzamelen gaan ze regelmatig op reis, vaak in de richting van het voormalig Oostblok. Ze kennen er veel kunstenaars en geven af en toe les op kunstacademies en exposeren er, tot ver in de voormalige Sovjet-Unie.

Hun werk wordt beheerst door de thema's goed en kwaad, schuld en onschuld en het verkennen van grenzen. “Wij zijn van de generatie die is opgegroeid met verhalen over de oorlog die ons werden verteld door onze ouders en grootouders. Daardoor gingen we ons bezighouden met vragen als 'zijn wij schuldig aan de oorlog?' en 'hoeveel fascist en hoeveel anarchist zit er in mij?' Het antwoord daarbij is niet zo belangrijk, het gaat erom dat je de goede vragen stelt.”

In de persoon Marinus van der Lubbe kwamen alle thema's samen. “Marinus kende geen grenzen. Hij wilde in drie maanden naar Peking lopen. En toen hij naar Berlijn vertrok, dacht hij op tijd terug te kunnen zijn om mee te doen aan een zwemwedstrijd over het Kanaal. Niet om wereldberoemd te worden, het prijzengeld wilde hij gebruiken voor zijn communistische idealen.”

“Het woord 'kwaad' kende hij ook niet. Hij ging naar Berlijn om het goede - de revolutie - te beginnen. Niet om het het kwaad te stoppen. Het stichten van die brand zag hij niet als criminele daad. Hij wilde een signaal geven. Voor mij zit hij op dezelfde lijn als Gandhi en Jezus. We zijn niet bang om van Marinus een held te maken. Noem het jaloezie op iemand die opstijgt uit de massa en een daad stelt. Want je komt uiteindelijk bij jezelf terecht. Zou ik een brand stichten?”

In de polemiek die is ontstaan rond Van der Lubbe wil Sluik geen partij kiezen. De vraag of de Leidenaar de brand alleen stichtte of dat het een actie van de nazi's was waarbij hij slechts als zondebok diende, vindt hij niet interessant. Even lijkt er onenigheid te ontstaan tussen de kunstenaars die elkaar 'als plus en min aanvullen'.

“Natuurlijk heeft hij het niet alleen gedaan”, zegt Kurpershoek. “Al die brandhaarden kan hij nooit in zijn eentje hebben aangestoken.” “Dat zegt hij”, reageert Sluik lachend. “Ik denk niets. Ik heb zo'n beetje alles over Marinus gelezen en alle foto's gezien. Maar nog maakt het me niet uit. Het zijn laffe moralisten die zich alleen bezighouden met de historische feiten. Het is natuurlijk een belangrijke vraag, maar als je je alleen met de feitjes bezighoudt hoef je niet meer na te denken over jezelf, over je eigen schuld en onschuld. Wat heb je eraan als het wordt bewezen dat hij werd geholpen door de SA. Zonder mythes bestaat de wereld niet.” Kurpershoek vult hem weer aan: “Daar wordt alles vlak en eenvormig van.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden