Van Amazonië tot Hatay

Verkenningstochten langs verdwenen en imaginaire landen

De mythe van een land vol geduchte vrouwelijke strijders is oud. De strijdsters gebruikten mannen slechts om het voortbestaan van de vrouwelijke soort te waarborgen. "Pasgeboren jongetjes", meende de Griekse historicus Diodorus van Sicilië, "worden ontdaan van hun armen en benen, waardoor ze ongeschikt zijn voor militaire functies, terwijl van de meisjes de rechterborst wordt weggebrand, zodat dit fysieke uitsteeksel hen niet hindert in de strijd."

Dit vrouwenland - 'Amazonië' of 'Feminië' - werd op steeds weer andere plekken vermoed: in Libië, later aan de kust van de Zwarte Zee. Dankzij de Spaanse veroveraar Francisco de Orellana, en meer in het bijzonder een franciscaner monnik die in diens gezelschap de beleefde avonturen optekende, werd het in de zestiende eeuw een plek in de Nieuwe Wereld. De geestelijke beschreef hoe ze varend op een brede stroom werden aangevallen door woeste en vaardige strijders. De langste rivier van Zuid-Amerika, de Amazone, dankt er nog altijd haar naam aan.

Het verhaal werd nog minstens twee eeuwen zo doorverteld. Pas in de jaren veertig van de achttiende eeuw nam een Fransman alle twijfels weg. De wetenschapper Charles-Marie de la Condamine bracht de loop van de Amazone in kaart en publiceerde zijn reisverslag. Hij was stellig: aan de oevers woonden geen vrouwelijke strijders.

Het land der Amazones is slechts een van de fantasieën waaraan in 'Atlas van de imaginaire landen' van etnoloog, antropoloog en letterkundige Dominique Lanni aandacht wordt besteed. Met geofictie, het bedenken van al dan niet utopische naties, heeft het boek weinig van doen.

Het gaat de Fransman vooral om op hol geslagen dromen over nog niet of nauwelijks verkende gebieden van de wereld.

Dat waren er in een nog niet eens zo ver verleden veel. En informatie was vaak vertekend en onvolledig. Tegenwoordig is vrijwel alles over de wereld met een paar muisklikken snel op te roepen. Maar ook veel lezers van deze krant kennen nog de tijd dat je uren stuk kon slaan met bladeren door een atlas en fantaseren over verre streken.

Een andere onbekende wereld verkent de Noorse architect en onderzoeker Bjørn Berge in zijn 'Verdwenen landen van de wereld. Vijftig markante landen die niet meer bestaan'. Want zoals de toegenomen beschikbaarheid van informatie een einde maakt aan veel van onze verbeelding, zo meedogenloos kan ook de geschiedenis zijn met landen die zich een grootse toekomst droomden.

Lanni's 'Atlas van de imaginaire landen' lijkt uiterlijk wel heel erg veel op het door de Duitse auteur Judith Schalansky geschreven en getekende 'De atlas van afgelegen eilanden. Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen' uit 2014. Met het verschil dat Lanni de illustraties heeft uitbesteed aan Karin Doering-Froger, die met haar voornamelijk in groen-, roze- en grijstinten uitgevoerde tekeningen het boek smoel geeft.

Het toch al rijke voorstellingsvermogen van Europeanen uit vroeger tijden werd geprikkeld door wonderbaarlijke mengsels van oude mythes en nieuwe reisverslagen. De eerste westerse avonturiers die Congo verkenden, kwamen woorden te kort voor hun beschrijvingen van de weelderige flora en fauna. Het paradijs moest nabij zijn. De natuur was er zo gul dat die eigenlijk in alle behoeftes van de bewoners voorzag. Het deed daarmee ook denken aan de verhalen over Luilekkerland en Schlaraffenland, het land der nietsnutten.

Qua bodemschatten kon het evenmin op. Meer naar het oosten werden de mijnen van koning Salomon en het koninkrijk van Seba vermoed. Die fantasie stierf eerst weg, maar kreeg door de roman 'King Solomon's Mines' van de Brit Henry Rider Haggard in de negentiende en twintigste eeuw weer een nieuw leven.

Ook zonder reisverslagen vol overdrijvingen konden hoeken van de wereld een fabelachtig imago krijgen. Simpelweg omdat van sommige streken grote delen heel lang onbekend bleven. Het door westerlingen nog nauwelijks bereisde Tartarije, het Azië tussen de Kaspische Zee en het Westen van China, was een voorbeeld. In de invloedrijke, in Nederland vervaardigde 'Atlas Maior' werden in de Woestijn van Lop, ten westen van de Chinese Muur, draken en duivels getekend.

Lanni's verkenningen langs de verschillende werelddelen zijn wel erg summier. Berges 'Verdwenen landen van de wereld' over onder meer Obock, Oost-Roemelië, Hidjaz en Hatay heeft dezelfde tekortkoming. De Noor schrijft bovendien minder to the point dan de Fransman.

Anders dan bij Lanni doen de door Berge geselecteerde feiten betrekkelijk willekeurig aan. En om de paar bladzijdes moet de auteur ook nog altijd even stilstaan bij een postzegel. Want de filatelie bracht hem tot het maken van dit boek.

Wat resteert zijn impressies van wat ooit -meestal heel even- bestond. Zelfs het begin van de opgeroepen eerste nieuwsgierigheid wordt niet bevredigd. Terwijl achter al die landen van weleer een wereld aan verhalen schuilgaat. Lees het meeslepende 'Vergeten koninkrijken. De verborgen geschiedenis van Europa' (2012) van de Britse historicus Norman Davies. Of het dit jaar verschenen 'Moresnet. Opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje' van Philip Dröge. Die weet een heel boek lang te boeien met een staatje dat zelf nauwelijks groter is dan een postzegel.

Grondstoffen van salpeter tot olie maakten van uithoeken van de aarde vaak felbegeerde gebieden. Diezelfde interesse kon weer even snel verflauwen als de natuurlijke bronnen opraakten of als zich alternatieven aandienden.

Het niet meer mogen handelen in menselijke hulpbronnen zorgde voor het einde van Deens West-Indië -typisch zo'n keuze van Berge waar je meer over zou willen lezen. Na afschaffing van de slavernij in 1848 begint Kopenhagen al snel over verkoop te praten.

In 1867 leek een einde te komen aan het stukje Scandinavië in de Cariben. De Amerikanen wilden de Deense eilanden kopen. Maar een opeenvolging van een orkaan, aardbevingen en branden gooide roet in het eten. Precies vijftig jaar later kwam de transactie alsnog rond: voor 25 miljoen dollar kochten de VS Deens West-Indië en noemden het gebied de Maagdeneilanden.

Dominique Lanni: Atlas van de imaginaire landen Vert. Sylvia Birnie. Lannoo; 144 blz. euro 24,99

Bjørn Berge: Verdwenen landen van de wereld. Vijftig markante landen die niet meer bestaan Vert. Neeltje Wiersma. Xander; 238 blz. euro 25

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden