Van Almsick, een zeemeermin met knikkende knieën

ATLANTA - Franziska van Almsick zegt ervan overtuigd te zijn dat er iets speciaals aan haar is, alleen kan ze niet vatten wat. In Atlanta bewees het symbool van de Duitse eenwording ten overvloede dat bij haar het abnormale normaal is. Ze is veruit de meest gefortuneerde zwemster uit de geschiedenis, maar van individueel Olympisch goud blijft ze misschien wel altijd verstoken.

Van Almsick is pas achttien, maar heeft een levenservaring die de meeste mensen tijdens hun hele bestaan niet zullen opdoen. Dat wil niet zeggen dat ze de snelle wereld om haar heen begrijpt. De voormalig Oostduitse, die op steenworp afstand van de Berlijnse Muur opgroeide, heeft menigmaal verzucht dat wat haar betreft het neerhalen van die afscheiding in 1989 nimmer had hoeven plaats te hebben.

De zwemster die in Duitsland op handen wordt gedragen, had destijds de leeftijd niet om het leven in de DDR op zijn waarde te schatten. Toen de Muur viel was ze een kind van elf dat bijzonder gelukkig was dat ze dagelijks - op een school van het socialistische topsportsysteem - mocht zwemmen. Drie jaar later al werd ze meegesleurd in een stroom van nationalistische waarzin, toen ze van de Spelen thuiskwam met twee zilveren en bronzen plakken. Waar alle Duitse gouden medaillewinnaars een verkleinde kopie kregen van een televisie-onderscheiding (Bambi) ontving de nog niet eens volgroeide zwemster de werkelijke.

Inmiddels heeft ze acht Europese medailles, werd ze op curieuze wijze wereldkampioene op haar favoriete afstand de 200 meter vrij en wordt haar uit sponsorcontracten gespekte vermogen geschat op vijftien miljoen mark. Een record in de zwemmerij. Ondanks haar status van superster - met name in eigen land - zegt ze verre van gelukkig te zijn met haar leven. Dat bleek in Atlanta waar ze niet was opgewassen tegen de opgelegde druk. “Aanvallen is makkelijk, zoals in Barcelona. Maar verdedigen blijkt een enorme opgave”, zei ze nadat ze in het overkapte bad van het Georgia Tech Aquatic Center op háár afstand was verrast door Claudia Poll uit Costa Rica.

Misschien was de al vier jaar oude frustratie van gemist goud op veertienjarige leeftijd wel de factor die op de 200 vrij de druk mede opvoerde. In Barcelona tikte de debutante op een internationaal toernooi slechts eentiende na de Amerikaanse Haislett aan. Na het terugzien van de beelden zag Van Almsick tal van momenten waarop ze de race in haar voordeel had kunnen beslissen. Ook in de niet hoogstaande finale van Atlanta was Poll een open doelwit. Maar waar de hersenen blokkeren, weigeren de spieren.

Van Almsick was in de ochtendsessie de snelste geweest, maar dat bleek haar niet te sterken. “De rest van de dag was vreselijk, traumatisch. Ik stond met knikkende knieën op het startblok. Ik zwem liefst in stilte, maar hier schreeuwden en juichten 15 000 mensen. Bovendien waren de verwachtingen die me van buiten werden opgelegd en die ik zelf had te hoog. Ik wist dat ik waanzinnig veel kon bereiken. Olympisch goud, daarbij vallen wereldtitels en records in het niet. Ik was daar zo dichtbij, het lag voor zo voor het grijpen. . . Maar de hele atmosfeer hier heeft er voor gezorgd dat ik er niet klaar voor was.”

Van Almsick heeft nooit de tijd gehad klaar te zijn voor het leven van aanbeden vedette. Daarvoor heeft ze in korte tijd en op te jonge leeftijd te veel moeten verwerken. Nu pas dringt de realiteit door tot intelligente sportster. Nadat Oost en West waren samengevoegd, kwamen bewijzen boven over de wijze waarop in de DDR de topsport van een chemische turbo werd voorzien. Kornelia Ender en Kristin Otto, de idolen van de tiener waren betrokken geweest bij het omvangrijke dopingprogramma, ofschoon hun records en titels officieel onomstreden zijn gebleven. “Het was een enorme schok. Ik was nog te jong om erbij betrokken te zijn geweest, maar nu denk ik, wat zou er zijn gebeurd als dit nooit zou zijn uitgekomen? Wat zou er met mij zijn gebeurd? Ik zou vermoedelijk ook over die weg zijn geleid.”

Nadat ze in Barcelona was doorgebroken, werd ze de speelbal van de Duitse commercie en media. Als de inlossing van de verwachting: dat twee Duitslanden samen een bolwerk in de topsport zouden worden. Ze verscheen op elke voorpagina, kreeg een eigen tv-programma, de tiener kreeg de behandeling van een megaster, maar wilde vooral zichzelf blijven. En zo verscheen ze bijvoorbeeld op audiëntie bij bondskanselier Kohl, alsof ze naar de disco ging. Het vertederde des te meer. De voormalige Bild-journalist Werner Köster maakte haar in korte tijd miljonair. Hij verklaart haar populariteit uit het feit dat Duitsland na '89 zocht naar een fenomeen dat beide landsdelen kon verbinden. Ze werd de cosmetische pleister op het genezingsproces omdat ze in haar jeugdige onschuld groots presteerde èn omdat ze uit Berlijn kwam. “Het Berlijnse accent verschilt niet in Oost en West”, verklaart Köster. Ze is niet herkenbaar als een Ossie. Ze is gewoon een Duitse.

Zo zegt de zwemster zelf zich niet te voelen. Ondanks haar groeiende bankrekening bleef ze met haar ouders in het oude, modale huis in Berlijn wonen. Soms zegt ze liefst terug te willen naar de oude situatie omdat ze zich in de 'nieuwe' wereld niet thuisvoelt. Omdat ze ziet hoe haar 'landgenoten' een soort tweederangs burgers zijn. “Wij zijn de mensen met de plastic boodschappentassen, terwijl de andere Berlijners andere tassen dragen. Wij zijn de mensen die altijd met enige verwondering om zich heen kijken om dingen te zien. Als je ons in New York neerzet, zijn wij de mensen die naar de hoge gebouwen kijken. Zij uit het westen gaan er gewoon hun zaken doen.”

Dit jaar heeft Van Almsick haar school laten lopen omdat ze vreesde te lage cijfers te scoren om in aanmerking te komen voor een plaats op de universiteit. Ze wil zeker gaan studeren om een doel in het leven te houden. Een doel dat ze door haar nederlaag in het zwemmen behield. Aanvankelijk had ze een lange pauze gepland om te ontdekken of ze nog sportieve ambities heeft. Na haar overvleugeling door Poll zei ze in elk geval twee jaar door te gaan.

“Soms voel ik me veertig jaar oud. Soms jaagt het me angst aan dat er al zoveel dingen in mijn leven zijn gekomen. Ik ben net achttien. Ik ben ervan overtuigd dat er iets speciaals aan me is, dat ik niet kan begrijpen. Wil ik Boris Becker ontmoeten? Geen probleem. Winkelen in New York? Ik kan zo gaan. Het leven verliest een deel van zijn uitdaging. Alles is te makkelijk voor me.”

Zelfs het zwemmen gaat haar moeiteloos af, als ze daarvoor de ontspanning kan vinden. Vorig jaar ontvluchtte ze Duitsland en werd ze tijdens haar verblijf in de Verenigde Staten gecoacht door Michael Lohberg. Hij stond versteld van de moeiteloosheid waarmee de zwemster zich door het water beweegt. “Ze slaat één been en ze schiet drie meter vooruit. Het klinkt gek, maar ze komt dichter bij een vis dan een mens maar kan.”

Een zeemeermin dus, op die ontdekking is vast al octrooi aangevraagd. De desinteresse die Van Almsick met name in spanningloze momenten uitstraalt, is met die kwaliteit verklaarbaar. In series is het voor haar geen kunst om zich voor een finale te plaatsen, omdat ze geen concurrentie heeft. Tijdens de WK in Rome tikte ze in de series als negende aan en was verbijsterd. Haar als achtste geëindigde teamgenote Dagmar Hase stond haar plaats af, waarna de Duitse triomfeerde in een wereldrecord. “Ik wilde die finale niet meer zwemmen. Ik heb nog nooit zo'n raar gevoel gehad toen ik er heen ging. Het kon me gewoon niet schelen. Ik zwom. Ik keek op na de finish. Wereldrecord.”

Weer mis

Een jaar later ging het tijdens de EK in Wenen weer mis. Ze was veroordeeld tot de B-finale, waarin ze drie seconden onder haar ochtendtijd dook en veel sneller was dan de Europees kampioene uit de echte eindstrijd.

Tijdens de Duitse selectiewedstrijden voor de Spelen dreigde Van Almsick reeds te bezwijken. Ze had haar trainingsarbeid verlegd naar de langere afstanden. Maar ze werd uitgeschakeld op de 400 vrije slag, toen ze langzamer zwom dan in de race waarin ze een jaar eerder zonder specifieke voorbereiding de Europese titel won. Op de 100 vrij, die haar in Atlanta slechts een vijfde plaats opleverde, plaatste ze zich met de hakken over de sloot. En pas na een slapeloze nacht zwom ze op de derde dag een wereldseizoentijd op de 200 vrij.

Na die trails verklaarde ze: “Het is lang geleden dat ik deze sport voor mezelf of mijn plezier deed.” Van Almsick is groot geworden in haar onbevangenheid, maar blijkt niet tegen de hoge druk bestand, zoals de werkelijke sterren.

Het is de vraag of dat haar populariteit zal schaden. Want kan een normaal mens zich niet veel beter identificeren met een ster die volmondig uitkomt voor haar zwakte? “Hoe ouder dat je wordt, hoe moeilijker je het krijgt. En des te meer zorgen ik me maak. Eens was ik levenslustig, gretig en temperamentvol. Nu ben ik rustiger. Misschien komt dat door de sport, misschien ook wel door de zaken er omheen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden