Van 'actreutel' tot de grande dame van het toneel

Ze leek ongenaakbaar, waardoor ze niet altijd de kans kreeg de veelzijdigheid van haar talent te tonen. Haar vertolking van de oude prinses Juliana ontroerde.

Ellen Vogel was de meest elegante actrice van het Nederlandse toneel. Zij straalde grandeur uit met haar rijzige gestalte, haar gracieuze loop, haar voorname oogopslag, het zwierig gekapte rode haar. Gisteren overleed ze op 93-jarige leeftijd.

Zelf verbaasde Vogel zich er wel over dat collega's na een voorstelling ongezien de bus in konden sluipen, terwijl zij almaar om handtekeningen werd gevraagd. Behalve bewonderaars bezorgde die allure haar ook het etiket 'ongenaakbaar', waardoor ze tot haar spijt niet altijd de kans kreeg om in andere dan klassieke vrouwenrollen de veelzijdigheid van haar talent te tonen. Voor Tsjechov en Shakespeare ga je aan het toneel, zei zij altijd, maar er was natuurlijk meer.

Zelf was zij intussen te verlegen om bij meer experimentele groepen aan te kloppen. Heerlijk vond ze het daarom om in Edward Albee's 'In wankel evenwicht' (1967) de alcoholische zuster Claire te spelen. Wat ze prachtig, zonder een spoor van overdrijving deed. Prompt koos het 'Theaterjaarboek' haar tot beste actrice van dat seizoen. Ook leefde ze zich uit in de tv-comedyserie 'Oude koeien' (2003) met Adèle Bloemendaal. Eindelijk eens niet chic, grijs en tragisch, maar een lekker slecht mens.

De laatste keer dat Ellen Vogel op de planken stond was in 2000 in 'Verzameld Werk' van Donald Margulies. De souplesse en minieme stembuigingen waarmee zij haar personage reliëf gaf, bezorgden haar als 78-jarige nog een Theo d'Or-nominatie. Vijf jaar eerder vierde zij haar vijftigjarige toneeljubileum met een kwetsbare vertolking van de hoogbejaarde hoofdpersoon in 'Drie grote vrouwen' van Albee. En werd er een roos naar haar vernoemd. Die Ellen Vogel-roos vond ze stiekem nog leuker dan de ridderorde die zij tegelijkertijd kreeg uitgereikt. Voortaan heette zij grande dame van het Nederlandse toneel.

Ellen Marie Elze Vogel werd in 1922 geboren als dochter van Albert Vogel en Ellen Vogel-Buwalda, beiden gevierde voordrachtskunstenaars. In de Haagse duinen leerde haar moeder teksten van Couperus uit het hoofd, terwijl de kleine Ellen aan haar voeten in het zand speelde en haar taalgevoel vanzelf werd geprikkeld. Als twaalfjarige had zij al 'De boeken der kleine zielen' gelezen. Toen ze 35 jaar later voor de rol van Constance van der Welcke werd gevraagd in de televisieserie naar dat boek, besefte zij dat ze deze vrouw altijd vereenzelvigd had met haar moeder.

Die serie werd een doorslaand succes. Sindsdien kende heel Nederland Ellen Vogel. De fanmail stroomde binnen. Dat bood troost in een periode die tevens een dieptepunt was in haar toneelloopbaan. Op 1 november 1969 barstte de Aktie Tomaat los, een felle aanval op het gevestigde toneel. Te respectloos, vond zij, om zwijgend toe te zien. Trillend van angst mengde zij zich dapper in de discussie, maar werd weggehoond. Ischa Meijer verzon het woord 'actreutel' voor haar. Zonder zonnebril durfde ze amper nog de straat op.

Later zag ze wel als positief effect de minder dictatoriale rol van de regisseur en de grotere, veel fantasierijkere inbreng van acteurs. En zij kwam terug. Als freelancer bewees zij zich in de vrije sector en kleine zaalproducties als de grootse actrice van weleer. Hugo Claus noemde haar de 'koningin van het Nederlandse theater'. In een volgende Couperus-serie, 'Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan', speelde zij wederom een glansrol. Voor haar spel in 'Zomergasten' van Maxim Gorki ontving zij de Colombina 1976. In de Amsterdamse Stadsschouwburg, waar zij met tomaten uit was gejaagd, kreeg een schilderij van haar een ereplek, net als, bij haar 65ste verjaardag, een bronzen beeld.

Ellen Vogel had een onbezorgde jeugd. Tot plotseling haar vader overleed en het gezin berooid achterbleef. De Toneelschool in Amsterdam kon zij niet afmaken, omdat zij in de Hongerwinter (1944) tuberculose kreeg. Maar haar talent was herkend. Bij Comedia, later de Nederlandse Comedie, kreeg zij een contract. Vanwege de textielschaarste trok ze de gordijnen van de ramen om er kostuums van te maken. Ze bleef er 25 jaar.

Haar doorbraak beleefde ze als gehandicapte Laura in 'Glazen speelgoed' (1947) van Tennessee Williams. In 1961 kreeg zij de Theo d'Or voor haar rollen in 'Kasteel in Zweden' en 'Joseph in Egypten'. Van regisseurs Han Bentz van den Berg en Pjotr Sjarov (Rusland) leerde ze hoe ze emotie in vorm kon vertalen. Het werd haar grote kracht. Met haar sonore stem en gevoel voor poëzie bleek Ellen Vogel ook, jarenlang, een ideale vertolkster van Badeloch in de herstelde 'Gijsbreght'-traditie.

Meer dan tweehonderd rollen heeft Ellen Vogel gespeeld. Daarnaast in een tiental films, waaronder 'De tweeling', en verschillende televisieseries. Met een ontroerend mooie vertolking van de oude prinses Juliana in 'Bernhard, schavuit van Oranje' (2010). Ter gelegenheid van haar 85ste verjaardag werd een website over haar gemaakt en in 2009 kreeg zij de Blijvend Applaus Prijs.

Toen in 2012 haar derde echtgenoot en grote liefde Jimmy Münninghoff plotseling overleed, vond zij het langzamerhand mooi geweest. De vergankelijkheid van toneelroem bekeek zij met ironie: "Niets is dooier dan een dode acteur." Acteren deed zij niet meer. Adviseren over het vak wel, als het zo uitkwam. Jongere collega's kwamen graag bij haar langs en namen haar mee naar voorstellingen. Alleen in haar rechteroog had ze nog iets zicht. Dus zorgde het theater altijd voor kaartjes op de eerste rij. Tot in haar laatste levensjaar kon je haar daar zien zitten. Een geconcentreerd en intens genietend toonbeeld van toneelliefde.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden