Van Aartsen moet Lubbers vrij baan geven

Waarom krijgt minister Van Aartsen in Indonesië zo weinig voor elkaar? Zijn onbescheidenheid staat hem in de weg: hij wil te graag de expert uithangen. Met zijn pleidooi voor handhaving van het wapenembargo heeft hij echter zijn kansen verspeeld.

Het recente bezoek van minister Van Aartsen aan Jakarta trekt om een aantal negatieve redenen de aandacht. Vooral in Nederland, in Indonesië werd het bezoek in de media nauwelijk opgemerkt, tussen de buitenlandse delegaties die Jakarta aandoen en ook vanwege de aandacht voor de troebelen op Lombok.

De eerste uitglijder van de bewindsman betrof een brief van een paar weken geleden waarin Van Aartsen ongelukkig formulerend de indruk wekte dat Nederland wel wat voelt voor internationaal militair ingrijpen op de Molukken. Van Aartsens zigzag-beleid inzake het wapenembargo tegen Indonesië deed hem andermaal struikelen. Het denkbeeld van president Abdurrahman Wahid om oud-premier Ruud Lubbers een rol te laten spelen in de Molukse crisis moet Van Aartsen te denken hebben gegeven over zijn eigen positie vis-à-vis Jakarta.

Nog bij zijn vertrek pleitte Van Aartsen voor het voorlopig handhaven van het wapenembargo dat vier maanden geleden door de landen van de Europese Unie was afgekondigd als strafmaatregel tegen de schandelijke manier waarop Indonesische strijdkrachten (TNI) zich gedroegen in Oost-Timor. De EU heeft het embargo opgeheven en Van Aartsen heeft zich door president Wahid laten overtuigen dat het nu niet meer opportuun is.

Is er intussen dan zo veel ten gunste van de TNI veranderd? Niet echt natuurlijk, maar een argument is dat de huidige Indonesische leiders op dit moment alles willen voorkomen om de legerleiding nog verder tegen zich in het harnas te jagen. Er dreigt een confrontatie tussen president Wahid en voormalig legerleider en nu minister Wiranto, die steeds nadrukkelijk wordt genoemd als verantwoordelijke man achter het geweld in Oost-Timor, maar óók als betrokkene in de kwestie Molukken. Er hangt hem mogelijk een proces boven het hoofd. Een revolte binnen de strijdkrachten is zeker niet onmogelijk. Een militaire coup lijkt minder waarschijnlijk.

Van Aartsen heeft tijdens zijn vele informele gesprekken in Jakarta beter inzicht gekregen in deze zaken. Dat kan voor hem op twee manieren uitwerken: enige bescheidenheid ten aanzien van Nederlands rol -en de zijne in het bijzonder- wat betreft de huidige Indonesische crisis. Of de bewindsman voelt zich nu plotseling de grote expert op het gebied van Indonesische kwesties. Hij is er arrogant genoeg voor. Als Van Aartsen binnenkort de Tweede Kamer verslag doet van zijn eigenaardige capriolen voor en tijdens zijn bezoek aan Indonesië weten we meer, maar voorlopig is hem het voordeel van de twijfel niet gegund.

Hoe president Abdurrahman Wahid zich een succesvolle bemiddeling van ex-premier Ruud Lubbers in het Molukse conflict voorstelt is voorlopig onduidelijk. Verwacht Wahid echt een verzoeningsdaad van Lubbers waar de president zelf, noch zijn vice-president Megawati Sukarnoputri -speciaal belast met Molukse zaken!- toe in staat is, of hebben we hier te maken met wederzijds respect en het feit dat Nederland nog steeds een speciale plaats inneemt bij Wahid. Van belang is daarbij dat er in Nederland zo'n 40000 Molukkers wonen, die zich zeer nauw betrokken voelen bij de gebeurtenissen. Wahid heeft hun leiders, tot nog toe tevergeefs, aangesproken op pogingen het probleem op te lossen.

Waarom Lubbers? Wahid was afgelopen najaar korte tijd op bezoek in Nederland. Hij voorzag toen al dat hij mogelijk president zou worden. Van Aartsen wilde hem niet ontvangen, maar met Lubbers had Wahid een lang gesprek. Het is zeker niet onmogelijk dat toen ook de Molukse kwestie en de mogelijke rol van de RMS-leiding in Nederland ter sprake is gekomen. Wellicht heeft Lubbers bij die gelegenheid ook iets verteld over de belangrijkr rol die hij in 1986 heeft gespeeld bij de totstandkoming van het zogeheten 'vredesverdrag' dat hij toen sloot met de Molukse gemeenschap. Daarbij werden alle uitstaande problemen -met uitzondering van de RMS- tussen de in Nederland wonende Molukkers en de Nederlandse regering geregeld.

Dat was ongetwijfeld een verdienste van Lubbers, maar of daarmee 'alle Molukkers', inclusief degenen die nu in hun eigen land met elkaar overhoop liggen, hem in hun hart hebben gesloten is nog maar zeer de vraag.

Wat precies de rol zou kunnen zijn van Lubbers als bemiddelaar, speciaal adviseur of wat dan ook van Wahid, zal vermoedelijk pas duidelijk worden als de president over twee weken een kort bezoek brengt aan Nederland. En dan blijft de vraag of Lubbers zich wel in staat acht een positieve bijdrage te leveren bij de oplossing van een dergelijk gewelddadig, maar ook ingewikkeld probleem. Het gaat hier immers niet om een ordinaire godsdienststrijd, maar heel duidelijk om doelbewust georganiseerde provocaties van lieden die er belang bij hebben dat er overal in het land -nu Lombok, morgen wellicht weer elders- onrust wordt gezaaid om het gezag van de hervormingsgezinde regering van Wahid te ondermijnen.

Nu is Lubbers een zeer ervaren politicus en diplomaat, van wie we mogen aannemen dat hij minder grote blunders maakt dan minister van buitenlandse zaken Van Aartsen. Diens ongelukkig geformuleerd voorstel aan Wahid om het Molukse probleem door middel van interventie door buitenlandse troepen op te lossen is dan misschien als 'misverstand' uit de wereld geholpen, maar Nederlandse bemiddeling onder leiding van Van Aartsen is veel te riskant. Ook diens verwarrende opstelling in de kwestie van het wapenembargo jegens Indonesië maakt hem volkomen ongeschikt enige rol van betekenis te spelen bij een verdere versterking van de diplomatieke en economische banden met de nieuwe regering in Jakarta.

Het is heel verstandig dat precies om díé redenen president Wahid de relaties met Nederland en de EU grotendeels buiten de officiele diplomatie om, via een ongebonden man als Ruud Lubbers, wil laten verlopen. Lubbers beschikt bovendien over goede contacten in Europa. Wahid werkt graag op een dergelijke informele manier.

Van Aartsen zal deze hint van Wahid goed moeten begrijpen. Hij kan nog iets van zijn diplomatieke blunders goedmaken door Lubbers nu vrij baan te geven en zelf een toontje lager te zingen in de relaties met Indonesië.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden