Valt de dood te plannen?

Moeten we zelf zien te voorkomen dat we aftakelen en langzaam maar zeker onze kracht verliezen, of mag de dood best een nederlaag zijn?

Hoe ziet een nette aanloop naar het graf eruit? Bert Keizer schreef gisteren over die vraag in deze krant. Hij reageerde op Ezekiel Emanuel (57), een Amerikaanse bio-ethicus die opzien baarde met een betoog in The Atlantic waarin hij verklaarde dood te willen gaan op zijn 75ste. Niet door euthanasie te plegen, nee, hij onttrekt zich vanaf die leeftijd zoveel mogelijk aan medische zorg. Zorgweigering als alternatief voor eindeloos doorbehandelen of euthanasie.

Hoewel hij Emanuels methode naïef vond, riep ook Keizer op om in de allerlaatste levensfase uit handen van de geneeskunde te blijven. Laat je dood niet over aan de dokters, die vaak totaal niet kijken naar de persoon die ze voor zich hebben, aldus Keizer. Gedachteloos doorbehandelen leidt vaak tot een akelige manier van sterven - akeliger dan nodig, meent Keizer. Vandaar zijn oproep: denk van tevoren, als je nog in redelijke conditie bent, na over hoe je 'afzwaait', zoals Keizer het verwoordde. Is dat een goed idee?

Elisa Klapheck, rabbijn in Frankfurt: "Ja, want of we nu willen of niet: die reflectie op hoe je je levenseinde inricht is onvermijdelijk. We komen meer en meer in de situatie dat we zelf moeten beslissen hoe we dood willen gaan, ook als je tegen euthanasie bent. Dat betekent dat wij hier vanaf ons vijftigste - en in elk geval vanaf ons zestigste jaar - over na moeten denken. En voorzieningen moeten treffen."

Erik Borgman, hoogleraar theologie aan de Tilburgse universiteit: "Ik vind het een slecht idee. Het stoelt op een maakbaarheidsgeloof dat mij onrealistisch lijkt. De dood blijft altijd een nederlaag, hoe je het ook wendt of keert. Wie de onbeheersbaarheid van de dood niet wil aanvaarden, ontkent de dood zelf. Vanuit de hele 'levenskunstfilosofie' wordt gedaan alsof sterven iets is wat je 'goed' moet zien te doen. Onzin, wat mij betreft. We takelen af. We zijn niet tot het einde toe krachtig. We worden een kwijlende ouwe. Dat zijn we óók. Ik zeg niet dat je het leven in alle gevallen moet rekken, maar wel: laat de dood een verlies, een nederlaag blijven. Lieg daar niet over."

Klapheck: "Toch kom je er niet onderuit dat je hoe dan ook beslissingen te nemen hebt. Dat is gewoon zo. Je kunt je er niet meer zomaar bij neerleggen dat alles zijn gang zal gaan. Wil je bij een dodelijke ziekte of ernstig ongeval in ieder geval voor het leven vechten - dus reanimatie of levensverlengende middelen krijgen - of wil je dan het leven laten gaan? Daar kun je maar beter van tevoren over nadenken, als je nog helder genoeg bent."

Borgman: "Ik zie dat anders. Je kunt van mij niet het onmogelijke vragen. Je kunt niet van mij verlangen dat ik nu in mijn hoofd alle mogelijke scenario's langsga en afvink wat ik later, mocht ik ernstig ziek zijn, wel of niet wil. Zo werkt dat toch niet. Je ontkomt er niet aan dat je in je laatste fase afhankelijk wordt van de inschattingen van anderen.

Ik vind dat niet per se erg. We hebben ons leven niet in eigen hand. Bij het sterven moeten we die gedachte al helemaal loslaten. Dan moeten we vertrouwen op de arts. Een arts is niet alleen maar een soort autoreparateur van het lichaam, hij moet soms beslissen over leven en dood. Dat kan loodzwaar zijn. Maar het hoort wel onlosmakelijk bij zijn vak: inschatten wat goed is."

Klapheck: "Mij lijkt dat te veel gevraagd van de geneeskunde. Een arts is er om meteen aan het reanimeren te slaan - dat lijkt me de juiste reflex. Redden wat er te redden valt. Hij is er niet om voor jou de moelijke beslissingen over je levenseinde te nemen. Want nee, natuurlijk hebben we niet alles in de hand, maar er is wel steeds meer binnen de kring van onze verantwoordelijkheid gekomen, doordat we met techniek het leven op allerlei kunstmatige manieren kunnen rekken en korten. Een 'natuurlijke' dood bestaat bijna niet meer. Ook niets beslissen is een keuze. Vijftigers en zestigers staan er op het moment tamelijk alleen voor bij deze keuzes.

Weet u wat mij mooi zou lijken? Als er een instantie zou komen waar je terecht kunt voor vragen over het levenseinde. Geen kliniek om euthanasie te laten plegen, verre van. Een adviesorgaan, onafhankelijk van de medische industrie of de overheid. Een instituut voor stervensbegeleiding. Volgens mij zou dat in een groeiende behoefte voorzien."

Borgman: "Volgens mij voedt dat alleen maar een cultuur die het levenseinde als maakbaar ziet en die maakbaarheid dan ook nog als plicht. Door voorstanders van liberalisering van euthanasie is altijd ontkend dat er een 'hellend vlak' zou zijn en euthanasie een van de mogelijke opties zou worden. En eerlijk gezegd dacht ik ook dat het zo'n vaart niet zou lopen. Maar er is wel degelijk een impliciete norm aan het ontstaan die ik verwerpelijk vind.

Bij lezingen door het land vragen mensen van rond de 75 geregeld: moet ik nu niet gaan nadenken over de vraag of ik er nog wel wil zijn? Of het nog zinvol is? Ze gaan ineens denken: ben ik mijn kinderen niet tot last? Ben ik niet te duur voor de samenleving? Ik vind dat verschrikkelijk. Dat zo'n vraag alleen al opkomt. Ik vind dat niemand hoeft na te denken over de vraag of je er mag zijn."

Klapheck: "Het klopt dat veel ouderen zich afvragen of ze lang genoeg geleefd hebben. Maar dat zegt nog niet zoveel. Iederéén vraagt zich dat eens af. Zorgelijk wordt het pas als er druk wordt uitgeoefend. Dat tegen mensen wordt gezegd: 'Je had er ook een einde aan kunnen maken, of kunnen stoppen met medicijnen, dus klaag niet dat je er nog bent'."

Borgman: "Ik zie die druk wel degelijk. Dat druist in tegen mijn diepste overtuigingen als christen. Het leven is niet pas goed als je er iets van gemaakt hebt. Je hoeft niks te verdienen of aan te tonen. Het leven is dus ook nooit totaal mislukt, ook niet als je iedereen tot last bent geworden. Het is goed dat je leeft, het leven zelf is een goed. Altijd. Dat hele basale uitgangspunt zijn we aan het kwijtraken. Religieuze tradities zoals het jodendom en christendom zijn belangrijk, als hoeders van deze diepe intuïtie.

Mensen als Ezekiel Emanuel doen net alsof ze God zijn en de waarde van hun leven kunnen bepalen. Maar er is in het leven, ook in het mijne, iets wat ik te respecteren heb, dat niet van mij is. God wil het leven. Vandaar dat het christendom ook altijd tegen zelfdoding is geweest, en in beginsel vind ik dat een goed verbod. Ik speel een rol in het leven, niet de hoofdrol. Als we iets moeten leren, dan is het die illusie loslaten - dat is echte ars moriendi, stervenskunst."

Klapheck: "Ik vind dat religies veel te snel het vingertje heffen dat mensen 'voor God' spelen. Terwijl ze zélf 'voor God' gaan spelen. Want theologisch is het helemaal niet zo eenduidig. We leven door de ontwikkelingen op medisch gebied met een nieuwe uitdaging. God wil dat we leven. Maar God wil ook dat we doodgaan: anders had hij geen dood in de schepping gezet. Hoe we het ook draaien, we zitten met een paradoxale spanning. God wil dat we alles doen om te leven. Maar door het leven kunstmatig te verlengen doen we ook iets tegen God. In deze spanning maakt de mens vandaag keuzes over zijn dood.

In het jodendom bidden we elke dag het zogeheten Achttiengebed. Het tweede gebed daarvan heeft het over God als de 'kringloop van de natuur', de 'Koning van het leven en de dood', 'die de doden doet voortleven'. Vroeger dachten ze bij dat laatste aan het einde der dagen, als de messias komt. We kunnen het ook anders interpreteren. Er zit leven in het doodgaan, bijvoorbeeld in hoe we het levenseinde voorbereiden. We hebben de plicht om die allerlaatste levensfase, als het tijdperk van afscheid nemen is aangebroken, mede gestalte te geven. Met God en tegen God."

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden