Valt de democratie te vernieuwen?

politiek | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Thierry Baudet wil de politiek in en verlaat het elftal. Frank Ankersmit reageert op Baudets wens om de democratie te vernieuwen.

Nu Thierry Baudet heeft besloten om mee te doen aan de verkiezingen met een eigen politieke partij, past hij niet meer in het Filosofisch Elftal. Ten afscheid gaat hij in dialoog met Frank Ankersmit, die sympathie heeft voor Baudets missie, maar die ook fundamentele problemen ziet.

Thierry Baudet, oprichter van Forum voor Democratie: "De politiek is niet transparant; daardoor boeit zij mensen niet, luistert ze niet naar hun wensen en wantrouwen burgers politici. Er worden regeerakkoorden gesmeed die bestaan uit een uitruil tussen - wat dan heet - 'links' en 'rechts', waardoor eigenlijk geen kiezer zichzelf er meer in kan herkennen. Dat komt doordat ons negentiende-eeuwse bestuurlijke systeem op maat is gesneden voor een tijd waarin er hooguit drie keer per week een courant uitkwam en een groot deel van de bevolking analfabeet was. Het politieke landschap had toen nog genoeg aan een aantal vastomlijnde ideologieën. Maar de samenleving is totaal veranderd. Het is hoog tijd om het systeem daaraan aan te passen. Bijvoorbeeld via digitale technieken: waarom kun je de gang van een wetsvoorstel niet volgen zoals je van een pakketje dat je online hebt besteld kunt volgen waar het zich bevindt? En natuurlijk via meer directe democratie. Elk jaar één of twee grote referenda, als correctie op de regerende klasse."

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Het probleem is dat wij niet werkelijk in een democratie leven, maar in een electieve aristocratie. Een directe democratie kun je vergelijken met de Griekse polis. Maar onze staatsvorm is eerder een voortzetting van de aristocratie; het enige verschil is dat de bestuurlijke klasse bij ons verkozen is. Als je onze staatsvorm gaat vermengen met een scheutje directe democratie, dan kan het aardig misgaan. Alsof je water bij de benzine gooit in je auto. Het leidt er in de praktijk vaak toe dat burgers allerlei mooie en dure dingen willen, maar niet instemmen met de belastingen die daarvoor nodig zijn.

"Ik onderschrijf dus dat er een heersende klasse van politici is die zich weinig gelegen laat liggen aan wat de kiezers wil. Maar de oorzaak is het ontbreken van politieke ideologieën. Tot begin twintigste eeuw hield de staat zich bezig met de vraag hoe de samenleving moest worden ingericht, langs ideologische lijnen. Inmiddels houden staten zich vooral bezig met zichzelf en met andere staten. Met het terugdringen van de kosten voor de zorg, het begrotingstekort of de nationale schuld. Wat kiezers daarvan vinden, is van minder belang."

Baudet: "Electieve aristocratieën zijn uit de tijd, maar politieke ideologieën zijn eveneens uit de tijd. Het moet gewoon anders: we moeten de kennis in de samenleving benutten. Zoals de vrije markt betere resultaten oplevert dan de centrale planeconomie, zo levert een échte democratie betere resultaten op dan een electieve aristocratie."

Ankersmit: "Je kunt zoveel referenda organiseren als je wilt, staten worden eenvoudigweg niet meer gestuurd door de zogenaamde volkswil, maar door de eisen van de financiële sector, bij wie de staten diep in het krijt staan. Vanouds was de politieke ideologie de link tussen burger en staat. Het wegvallen van het ideologische gesprek dat plaatsvond binnen de grote volkspartijen, heeft politieke partijen in het luchtledige doen belanden. Burger en staat hebben zich in zichzelf teruggetrokken. Ze liggen er geen van beide wakker van. Ze lijken nog het meest op een echtpaar waarvan beide helften graag willen scheiden."

Baudet: "Wij zien het oprichten van een politieke partij nog steeds als de enige manier om werkelijk invloed te krijgen: het is een noodzakelijk kwaad. Maar het systeem zélf is achterhaald. Minder dan twee procent van de bevolking is nog maar lid van een politieke partij, en slechts vier procent daarvan is actief lid. Die paar duizend mensen bepalen alles. Er is sprake van groteske vriendjespolitiek in het openbaar bestuur; een kartel van politici speelt elkaar de banen toe en werkt aan projecten waar geen kiezer om gevraagd heeft. Met de Europese Unie als een internationaal kartel dat gevormd is door nationale kartels. Als Forum voor Democratie één grondgedachte heeft dan is het deze: weg met de kartels."

Ankersmit: "Zo'n grondgedachte is nog geen ideologie. En dat kan ook niet anders, we leven in een post-ideologisch tijdperk. Daardoor speelt een weeffout van de democratie opnieuw op, een weeffout die na de Franse Revolutie al direct werd gesignaleerd. Het probleem is dat de volksvertegenwoordiger in wezen twee onverenigbare taken heeft. Enerzijds moet hij als een advocaat opkomen voor zijn achterban. Anderzijds moet hij met de wijsheid van een rechter besluiten over nieuwe wetten. In de representatieve democratie moet de verkozen politicus dus advocaat en rechter tegelijk spelen. Dat gaat goed zolang je een ideologie hebt. Daar kun je je wetgeving mee motiveren tegenover de burgers. Maar in het post-ideologische tijdperk komen die beide taken van de volksvertegenwoordiger naakt tegenover elkaar te staan. De volksvertegenwoordiger zal moeten kiezen: vertegenwoordig ik mijn achterban of ben ik iemand die aan wetgeving doet en verstandige besluiten neemt? Wilders kiest bijvoorbeeld exclusief voor de representantenrol, met megafoon in de hand. In regeren is hij niet wezenlijk geïnteresseerd. Jij wel?"

Baudet: "Wij willen dat er iets verandert. We zijn zeer bereid regeringsverantwoordelijkheid te nemen en vergelijken onszelf graag met de PPR die in de jaren zeventig opkwam en meteen serieus werd genomen. Iedereen ziet dat het systeem op z'n laatste benen loopt - zelfs Eberhard van der Laan zei onlangs dat het partijenstelsel zoals we dat nu kennen 'aan het eind van z'n levenscyclus' is gekomen. Laten we over onze onderlinge meningsverschillen heenstappen en gezamenlijk de democratie herstellen."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden