Vallen, opstaan en vergeten

Mediawijsheid is big business. Is dat terecht? 'Een facebookprofiel afschermen is niet genoeg. Leer kinderen filosoferen over techniek.'

Leg dat ding eens weg! Misschien wel het meest gesproken zinnetje aan de hedendaagse eettafel. Voor wie het nog vragen oproept: 'Het ding' refereert aan draagbare schermen: smartphone, tablet, spelcomputer of laptop. Tien jaar geleden, toen internet net alle huiskamers was binnengeschreden, Facebook zijn eerste vrienden creëerde en experts in mediaopvoeding Remco Pijpers en Justine Pardoen de populaire website 'Mijn Kind Online' oprichtten, was het woord 'mediawijsheid' nog een curiositeit.

Anno 2014 is het een 'trending topic' geworden, zegt Pijpers tijdens het symposium van zijn 'Mijn Kind Online', de stichting die tien jaar bestaat en sinds vorige maand onderdeel is van het publieke Kennisnet.nl. Ouders willen antwoorden op prangende vragen over digitale media en hun kind, die behoefte is nog groter geworden. Overal duiken nieuwe bureautjes op met dito experts, voorlichters, lespakketten en congressen over mediawijsheid.

Mediawijsheid is uitgegroeid tot een enorme markt met organisaties die scholen en ouders diensten aanbieden. Bij het (door de overheid opgerichte) expertisecentrum Mediawijzer.net zijn meer dan negenhonderd organisaties aangesloten die zich bezighouden met mediawijsheid. Ook bedrijven duiken op het thema. Daar zitten heel goede aanbieders bij, maar ook minder goede, zegt Pijpers. Er zijn er die ouders en scholen schuldgevoelens aanpraten omdat ze hun kinderen digitaal niet zouden kunnen bijbenen, of omdat ze als school hun leerlingen niet zouden begrijpen. "Het is heel moeilijk kiezen. Met wie moet je in zee? Ouders en scholen zijn onzeker. Hoe meer gezinnen tablets in huis halen, hoe meer scholen sociale media integreren, des te groter is de behoefte aan duiding."

In deze tijd is het belangrijk dat de overheid een sterke, centrale rol inneemt bij het mediawijzer maken van kinderen, vindt Pijpers. "Ouders en scholen hebben goede, betrouwbare informatie nodig, zonder commerciële belangen. Door onderdeel te worden van (het door de overheid gesubsidieerde) Kennisnet, krijgt Mijn Kind Online een publieke rol. Dit waarborgt onze onafhankelijkheid. We kunnen onderzoek doen en schrijven voor ouders en kinderen, zonder te hoeven concurreren met de markt."

Privacy
Er is een strijd gaande om onze identiteit, horen de aanwezigen op het tjokvolle symposium van Mijn Kind Online. Daar wordt de retorische vraag van klokkenluider Edward Snowden meerdere malen gesteld: Groeien onze kinderen op zonder privacy? "Op ouderavonden hoor ik vaak: we zijn de controle allang kwijt. Het overkomt ons allemaal. Maar is dat zo?" zegt Justine Pardoen, hoofdredacteur van Ouders Online en gespecialiseerd in mediaopvoeding. "We gaan richting wat 'Web 3,0' heet, waarin alles met alles is verbonden via internet. Dat vraagt om een heel nieuwe mediawijsheid."

Volgens Pardoen begint die wijsheid met het stellen van de juiste vragen. Ze refereert aan die van onderzoeker Rinie van Est van het Rathenau Instituut die hij stelt in zijn essay 'Intieme technologie, de slag om ons lichaam en gedrag'. "Mens en technologie versmelten zo dat er sprake is van een intiem-technologische revolutie", stelt Van Est daarin. En dat roept een boel ethische vragen op en zet mensenrechten en privacy onder druk. Wanneer wordt intieme technologie intimiderend? Hebben we het recht om niet gegoogeld te worden? Zijn we vrij om te kiezen of we gevonden willen worden? Hoe maken we kinderen hiervan bewust? Van Est pleit voor een rijkscommissie die deze fundamentele vragen onderzoekt en de gevolgen in kaart brengt. "Want we weten niet wat er aan de hand is, we praten er niet over. Er zijn nauwelijks politici die zich hiermee bezighouden."

Voor pedagogen, opvoeders en onderwijzers komen tijdens het symposium ook veel vragen ter sprake die nieuw lijken te zijn, maar eigenlijk net zo goed slaan op de offline wereld. Ze poetsen basale kinderrechten op, die door het internettijdperk - met Google en voor eeuwig opgeslagen data - verdrukt of ondergesneeuwd dreigen te worden. Maar die rechten gelden zowel online als offline, laat de Vlaamse pedagoog Pedro De Bruyckere zien.

Het recht op vrije ruimte, recht op vrije tijd, en het recht om te vergeten én vergeten te worden. Maar wie ooit als een lelijk eendje in de zoekresultaten van Google is beland, zal uitzonderlijk veel moeite moeten doen om op te groeien tot een succesvolle volwassene. Want Google vergeet niet. De Bruyckere verwoordt het zo: "We moeten vergeten. Dat hebben kinderen nodig om te experimenteren, zodat ze kunnen groeien."

Grooming
Maar hoeveel vrije ruimte hebben kinderen nog? Ook online wordt de vrije ruimte steeds kleiner, met de strakke sociale controle, en toezicht van bezorgde ouders die bang zijn voor cyberpesten of grooming. Zijn die zorgen dan niet terecht? vraagt Pardoen zich af.

"Nee", zegt de Vlaamse pedagoog De Bruyckere. "In de vrije ruimte kun je niet controleren. Dat moeten opvoeders ook niet willen. Kinderen moeten oefenen in vallen en opstaan, ook online. Zolang je maar communiceert met je kind over wat er gebeurt. Vertrouwen is belangrijk. Dat komt te voet en gaat te paard."

Terug naar Remco Pijpers, die vooruitblikt op de uitdagingen voor de komende tien jaar. "Ouders worstelen met al die schermen in huis, met kinderruzies via WhatsApp, berichten over aandoeningen als gameverslaving, Facebook-depressie en socialbesitas - wat moeten ze serieus nemen? Tegelijkertijd zien ze de voordelen van het digitale tijdperk, van apps die kinderen iets bijbrengen. Ze beseffen dat kinderen digitaal moeten leren lezen en schrijven. Zij die niet mediawijs worden gemaakt, zijn de analfabeten van de toekomst."

Hij is blij dat er naast incidenten aandacht is voor de positieve invloed van media, zegt Pijpers, die de Europese Commissie adviseert over jeugd en media. Ook in wetenschappelijk onderzoek signaleert hij een verschuiving van focus op wat mis kan gaan door media-invloed naar hoe kinderen omgaan met media en wat ze precies doen. "Wat de invloed is van tablets op jonge kinderen, op hun hersenen bijvoorbeeld, weten we niet. Of de vraag of alle kinderen zouden moeten leren programmeren. Die vragen brengen veel discussie op gang."

In het onderwijs hameren we op 21ste-eeuwse vaardigheden, we maken onze kinderen mediawijs, besluit Pijpers. "Misschien moeten we kinderen niet alleen leren hoe ze hun facebookprofiel afschermen, of hoe ze zich kunnen concentreren zonder afgeleid te zijn, of hoe ze een drone moeten bouwen. Misschien moeten we ze ook opleiden tot filosofen. Wat is ons antwoord op alle maatschappelijke veranderingen? Welke morele keuzes moeten de kinderen straks als volwassenen maken? Kunnen we daar al met ze over in gesprek? We moeten daar al over in gesprek."

Mediabewuste kinderen krijg je zo:
Er zijn talloze tips, do's and don'ts te vinden op sites over mediaopvoeding en mediawijsheid. Maar wil je kinderen echt laten nadenken over de invloed en gevolgen van media, en hun plek in de digitale wereld? Stel je kind dan Echte Vragen, zoals Justine Pardoen ze introduceert in haar boek 'Focus!' Dat zijn vragen waarop je het antwoord niet kunt vinden via Google, waar je zelf het antwoord ook niet op weet en waar geen goede of foute antwoorden op zijn. Ontdek samen wat je ergens van vindt, adviseert Justine Pardoen. Hieronder geeft ze een aantal actuele voorbeelden van zulke vragen, geschikt voor pubers.

Wat is veiligheid? Wat heeft veiligheid met privacy te maken?

Wat is de winst van de moderne 'smart'-technologie? Gaat het om efficiëntie of ook om iets anders? Wat dan?

Hoe heeft moderne communicatietechnologie ons denken veranderd over wie wij zijn als mensen? En het denken over relaties?

Wanneer verdwijnt het verschil tussen een mens en een robot?

Technologie dringt ons intieme leven binnen. Kun je je voorstellen dat dit ooit te ver gaat? Wanneer gaat dat te ver? Hoe voorkomen we dat?

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden