Valkuilen op weg naar de troon

Op staatsbezoek in Brunei. Beeld epa
Op staatsbezoek in Brunei.Beeld epa

Prins Willem-Alexander en prinses Máxima staan klaar om het koningschap over te nemen. De weg naar paleis Noordeinde kent echter nog wel wat hobbels.

De Bond van Oranjeverenigingen heeft het draaiboek voor festiviteiten ter gelegenheid van de troonswisseling al jaren klaar; de verenigingen willen graag goed voorbereid zijn. "We gaan er tijdig mee aan de slag", zegt voorzitter Michiel Zonnevylle.

Wat Zonnevylle wél zeker weet, is dat prins Willem-Alexander en prinses Máxima "samen een prachtig koningspaar vormen dat midden in de samenleving staat". "We hebben straks een koning en koningin die elkaar heel goed aanvullen, ieder hun eigen rol en samen een rol vervullen. Ik heb er alle vertrouwen in." Willem-Alexander en Máxima waren vorig jaar tien jaar getrouwd. Geen officieel jubileum, wel een moment om de balans op te maken over de ontwikkeling die ze hebben doorgemaakt - en over mogelijke valkuilen op weg naar de troon.

Willem-Alexander en Máxima worden alom geprezen omdat ze vooral 'inhoudelijk' actief zijn. Prins Willem-Alexander is zich - op advies van zijn vader, prins Claus - vanaf 1997 gaan toeleggen op watermanagement. En met succes: sinds ruim vijf jaar is Willem-Alexander bij de Verenigde Naties voorzitter van de onafhankelijke adviesgroep water en sanitaire voorzieningen. Nog gunstiger voor het imago van de prins is zijn huwelijk met de Argentijnse Máxima Zorreguieta. Zij groeide in korte tijd uit tot het populairste lid van de Koninklijke familie. Ook prinses Máxima telt stevig mee in het internationale circuit als speciaal gezant van VN-baas Ban Ki-moon voor inclusive finance, het tot stand brengen van financiële systemen waardoor mensen goedkoop en veilig kunnen sparen en over hun geld beschikken.

De internationale bezigheden en talrijke feesten en vakanties in het buitenland kwamen prins en prinses in Nederland ook op kritiek te staan. Het paar was te vaak buitenslands en zou zich meer in Nederland moeten vertonen. Die kritiek heeft 'heel positief uitgepakt', stelt voorzitter Zonnevylle van de Bond van Oranjeverenigingen vast. "Ik vind het prima zoals het nu gaat." Voor iedereen is zichtbaar dat prins en prinses de laatste twee jaar veel vaker binnen Nederland werkbezoeken brengen en aanwezig zijn bij allerlei gelegenheden. Dat heeft voor een deel te maken met het terugtreden van 'reserve-koningin' prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven, maar zeker ook met de naderende troonswisseling.

Betrokkenheid
Het Oranje Fonds kan al vanaf 2 februari 2002 op de onverdeelde aandacht van Willem-Alexander en Máxima rekenen. Ze kregen het fonds als huwelijkscadeau en zijn er 'beschermpaar' van. Inmiddels is het fonds uitgegroeid tot het grootste sociale fonds van Nederland. Elk jaar heeft het zo'n 28 miljoen euro te vergeven voor programma's, initiatieven en projecten die 'mensen op een leuke en positieve manier bij elkaar brengen', zoals directeur Ronald van der Giessen het wervend omschrijft. Per jaar bezoeken Willem-Alexander en Máxima - alleen of met z'n tweeën - twintig projecten. Lang niet altijd geeft het Oranje Fonds ruchtbaarheid aan zulke bezoeken, waardoor die betrekkelijk informeel en ontspannen kunnen verlopen. Volgens Van der Giessen stelt het Oranje Fonds de prins en prinses bij uitstek in staat om 'invulling te geven aan hun bindende rol in de Nederlandse samenleving'.

Inhoudelijk bezig zijn, daar draait alles om. Willem-Alexander wordt al van kindsaf aan voorbereid op het koningschap. Máxima loopt zich vanaf haar verloving warm voor haar toekomstige functie van koningin van Nederland. Adviseurs hebben in samenspraak met het paar een heel traject uitgestippeld om draagvlak voor een 'modern en inhoudelijk' koningschap te creëren. Daarin passen behalve de nevenfuncties ook achtergrondgesprekken met sleutelfiguren in de Nederland, lunches thuis in de Eikenhorst in Wassenaar met 'uitblinkers' op uiteenlopende terreinen en diners met leeftijdgenoten.

Willem-Alexander, luidt het algemene oordeel, is in zijn rol gegroeid dankzij zijn specialisatie in het waterbeheer en vooral dankzij zijn huwelijk met Máxima. Hij komt zelfbewuster en meer ontspannen over en straalt meer zelfvertrouwen uit. Máxima oogst bewondering vanwege haar veelzijdigheid als moeder, prinses en internationaal netwerker. Op 8 februari krijgt ze de Machiavelli-prijs 'voor de uitzonderlijke communicatieve vaardigheden die de afgelopen tien jaar haar werk als prinses der Nederlanden hebben gekenmerkt', aldus het juryrapport.

Ongelukjes
Maar soms gaat het lelijk mis, ondanks de zorgvuldig uitgezette koers. Máxima's uitspraak (op een bijeenkomst van de Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid) dat 'dé Nederlander niet bestaat' leidde in oktober 2007 tot veel opschudding. PVV-leider Wilders noemde de toespraak schamper 'politiek correcte prietpraat'. Zelfs voorzitter Zonnevylle liet zich kritisch uit. Hij concludeerde dat "de prinses blijkbaar nog onvoldoende inzicht heeft in de subtiele onderdelen van onze samenleving" en dat "haar beeld van onze cultuur absoluut niet representatief is voor de gewone man", die ze als "jonge kosmopoliet uit de betere kringen, die overal kan werken en wonen" niet zou ontmoeten.

Prinses Máxima toonde zich hevig teleurgesteld dat haar goedbedoelde woorden (met als strekking dat Nederland te veelzijdig is om onder één noemer te plaatsen) zo verkeerd waren begrepen.

Hardnekkiger en langduriger was de kritiek op deelname van Willem-Alexander en Máxima aan een project om op het schiereiland Machangulo in Mozambique voor zichzelf een vakantiewoning te bouwen. Behalve dat ze daar verzekerd zouden zijn van privacy, zou het project ook bijdragen aan het welzijn van de lokale bevolking. De klad kwam in het project door malversaties van de projectontwikkelaar en dorpelingen die niet kregen wat hen was beloofd. Bovendien ontstond in de Tweede Kamer gemor over investeringen door het prinselijk paar dat toch een ruime toelage van staatswege ontvangt.

Eind 2009 gooide Willem-Alexander de handdoek in de ring en besloot de vakantiewoning te verkopen. Dat is vanwege de economische malaise niet gelukt. De woning is nu voor een 'symbolisch bedrag' verkocht aan de projectorganisatie.

Zonnevylle, een van de criticasters, noemt de prinselijke deelname aan het project 'onvoldoende doordacht'. Willem-Alexander schreef eind 2009 aan toenmalig minister-president Balkenende dat 'de voortgaande publiciteit en discussie over onze deelname in het Machangulo-project ons zeer raakt'. Binnenskamers gaf hij met een rood aangelopen hoofd blijk van zijn ergernis over kritische publicaties. Die reactie legt een zwakke plek van Willem-Alexander bloot: zijn moeizame relatie met 'de media'. Die moeten het al snel ontgelden als er onwelgevallige artikelen verschijnen. Ook Máxima kan, in kleine kring, boos en verongelijkt reageren op kritische publicaties.

Media-aandacht
Han van Bree, schrijver van het boek 'Ik ben Alexander; klaar voor de troon', ziet de 'arrogantie dat de pers het verkeerd heeft begrepen als een gevaar dat op de loer ligt'. "De gevoeligheid rond die vakantiewoning in Mozambique hebben ze verkeerd ingeschat. Dan moet je daar niet de pers de schuld van geven."

Het koninklijk huis kan niet zonder de media, maar Willem-Alexander en Máxima moeten volgens Van Bree "ook niet te communicatief worden". "De monarchie moet iets mythisch en mysterieus houden, zodat mensen er hun eigen beeld op kunnen projecten. Als een koning of koningin te veel praat, dan haal je die magie weg."

Eerdere uitspraken van Willem-Alexander dat hij, gesteld voor de keus tussen Máxima en het koningschap, voor Máxima zou kiezen, noemt Van Bree daarom niet verstandig. "De monarchie is in zekere zin een toneelstuk, waarbij de hoofdrolspelers moeten geloven in hun rol. Die rol schrijft voor dat er niets boven de monarchie gaat. Je moet er honderd procent voor gaan; je kunt niet een beetje koning zijn."

Maxima's vader
Behalve de verhouding met de media is er nog een valkuil op weg naar Paleis Noordeinde: Jorge Zorreguieta, de inmiddels 83-jarige vader van Máxima die in Argentinië bewindsman was in het regime van generaal Videla (1976-1981). Duizenden tegenstanders van Videla zijn in deze periode ontvoerd, gemarteld en vermoord. Zorreguieta houdt vol dat hij niets wist van de verdwijningen. Zijn omstreden verleden was wel de reden dat hij tien jaar geleden verstek moest laten gaan bij het huwelijk van zijn dochter. Ook bij die gelegenheid reageerden Willem-Alexander en Máxima verongelijkt door een wetenschappelijk onderzoek naar Zorreguieta's verleden af te doen als 'een mening'.

Bij de inhuldiging van zijn schoonzoon als koning van Nederland kan het al dan niet toelaten van Zorreguieta opnieuw voor discussie zorgen. Nabestaanden van een verdwenen Argentijnse dissident hebben in Nederland aangifte gedaan vanwege betrokkenheid bij de verdwijning van duizenden tegenstanders van Videla. De kans is klein dat het Openbaar Ministerie strafvervolging tegen Zorreguieta instelt, maar de aangifte houdt de zaak wel in de aandacht. In de Tweede Kamer hebben de fracties van PvdA, SP en GroenLinks zich tegen de komst van Zorreguieta uitgesproken. Premier Rutte heeft de discussie afgekapt omdat deze 'ontijdig' zou zijn, onder de belofte dat het kabinet te zijner tijd 'zeer zorgvuldig' met de kwestie zal omgaan.

Alleen koningin Beatrix weet wanneer haar zoon Willem-Alexander als koning wordt ingehuldigd met koningin Máxima. Gehecht als Beatrix is aan de waardigheid van het koningschap, zal de koningin er bij het bepalen van de datum van abdicatie ongetwijfeld rekening mee houden dat de weg naar Paleis Noordeinde voor Willem-Alexander en Máxima zoveel mogelijk geëffend is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden