Vakbroeders met brandend penseel

Een bijzondere expositie in het Van Gogh Museum brengt voor het eerst de werken van zielsverwanten Edvard Munch en Vincent van Gogh samen.

Waar hangt De schreeuw? Bezoekers van het Van Gogh Museum in Amsterdam vragen vaak naar dit schilderij. Vincent van Gogh en Edvard Munch hebben kennelijk zoveel met elkaar gemeen, dat mensen denken dat Van Gogh 'De schreeuw' schilderde, terwijl dit hét meesterwerk is van Munch.

Niet alleen leken vinden dat Van Gogh (1853-1890) en Munch (1863-1944) op elkaar lijken. Ook kenners signaleren telkens weer - voor het eerst al in 1897 - de parallellen tussen de Nederlander en de Noor, die allebei miljoenen bewonderaars hebben. De Zonnebloemen van Van Gogh en De schreeuw van Munch zijn dé iconen van de moderne kunstgeschiedenis.

Toch zijn deze twee grootheden nog nooit naast elkaar gezet op een grote tentoonstelling. Zes jaar geleden vroeg conservator Maite van Dijk van het Van Gogh Museum zich af waar die dubbeltentoonstelling bleef. En waarom er nooit grondig onderzoek was gedaan naar de overeenkomsten (en verschillen) tussen beide kunstenaars.

Nú snapt ze wel, zegt ze, dat het zo lang heeft geduurd. Het is dermate ingewikkeld om zo'n tentoonstelling te maken, alleen al door de hoge verzekerings- en transportkosten, dat musea er daarom nooit aan begonnen zijn. Samen met haar collega Leo Jansen besloot ze er wel voor te gaan.

Net als Van Gogh heeft ook Munch zijn 'eigen' museum. Het lag voor de hand om samen te werken met het Munch Museum in Oslo. Na zes jaar is er dan nu de langverwachte tentoonstelling 'Munch : Van Gogh'. De afgelopen maanden al in Oslo te zien, vanaf morgen in Amsterdam.

Het schept hoge verwachtingen, zo'n blockbuster. Vooraf weet je: dit wordt gegarandeerd genieten, al die prachtige en iconische werken bij elkaar. Alleen al voor De schreeuw wil je gaan. Munch maakte er vier, maar dit is de oerversie uit 1893 die nooit werd uitgeleend. Ook nooit eerder in Nederland te zien waren diens schilderijen Vruchtbaarheid, Ochtend, Madonna, Het zieke kind en Zelfportret met palet. Ook van Van Gogh zijn er werken die nu voor het eerst worden getoond: De ingang van het park in Arles, Wandelend paartje tussen rijen populieren en De brug van Trinquetaille. Ook de Sterrennacht boven de Rhône, waar bezoekers altijd naar vragen, is er, overgekomen uit Musée d'Orsay. Het is precies wat museumdirecteur Axel Rüger schrijft in de catalogus: 'Iedereen kan van deze werken genieten, zonder kunstopleiding of kennersblik.'

Dat komt niet alleen doordat ze zo toegankelijk zijn. De kleurrijke en expressieve schilderijen raken ook recht in het hart, omdat ze gaan over de existentiële levensvragen en voor iedereen herkenbare emoties als angst en eenzaamheid, spiritualiteit, lijden en dood, troost en liefde.

Het was niet de bedoeling een competitie te maken van deze tentoonstelling. Wie is de beste schilder: Munch of Van Gogh? Wie schildert het mooist vrijende paartjes? Kreupelhout? Of portretten? Of: zoek de verschillen tussen hun Sterrennachten.

Die wedijver was er onderling wel. Niet van de kant van Van Gogh, die wist waarschijnlijk niet eens wie Munch was. Ze hebben elkaar nooit ontmoet, hoewel ze allebei in dezelfde periode naar Parijs gingen. Van Gogh heeft in zijn vele brieven ook nooit de naam van Munch genoemd. Omgekeerd heeft de Noor, die ook tal van brieven naliet, zich wel laten inspireren door de Nederlander. Hij wilde net als Van Gogh met een 'brandend penseel' tot z'n laatste snik blijven schilderen. Toen op een tentoonstelling in Dresden een van zijn schilderijen naast een Van Gogh en Gauguin hing, schreef hij: 'Ik heb lang naar die muur staan kijken. Mijn werk deed het, eerlijk gezegd, best goed, het hield stand.'

Geen wedstrijd dus, toch ga je ze natuurlijk met elkaar vergelijken. Hun kunstenaarsleven loopt opvallend parallel, tot de vroege dood van Van Gogh. Allebei besloten ze in 1880 kunstenaar te worden, allebei gingen ze naar Parijs en voor beiden waren Monet, Manet en Gauguin belangrijke inspiratiebronnen. Ze zitten ook op hetzelfde artistieke spoor: ze willen vasthouden aan de werkelijkheid. En bovenal willen ze met hun kunst grip krijgen op de grote levensvragen. Ook in kleurgebruik lijken ze op elkaar, net als in stijl en techniek. Wel is Van Gogh iets meer de zwoeger die blijft ploeteren met de verf, en Munch het natuurtalent dat wat losser en minder fijnzinnig te werk gaat. Al komt dat misschien ook doordat hij tijdens zijn leven al succesvol was en daardoor zelfbewuster, terwijl Van Gogh pas na zijn dood beroemd werd.

Die wat lossere stijl van Munch zie je ook terug in zijn allerbeste werk op deze tentoonstelling, Het zieke kind. De wanhoop van de moeder heeft hij letterlijk in de dekens van het doodsbed van het kind gekerfd. Op de voorgrond staat een glas met drinken, zo nonchalant geschilderd dat je je eraan zou kunnen storen, maar juist daardoor is het een onvergetelijk detail.

Dat doet Munch vaker: een figuur of voorwerp op de voorgrond plaatsen, met De schreeuw (1893) als beroemdste voorbeeld. Of heeft hij dat ook een beetje afgekeken van Van Gogh? Onthullend is in dit opzicht het schilderij De brug van Trinquetaille (1988), dat nooit eerder was te zien in Nederland. Je zou het zo de tegenpool van De schreeuw kunnen noemen. Die frappante overeenkomsten zie je ook in de Sterrennacht die ze allebei schilderden, bij de Vrijende paartjes in het park en bij Munchs Gele boomstronk, dat qua perspectief sterk doet denken aan Van Goghs Wandelend paartje tussen rijen populieren. Maar het belangrijkste dat deze kunstbroeders gemeen hebben, is dat hun werk zo diep menselijk is. Hun emoties zijn die van ons.

In de laatste zaal hangen de belangrijkste werken uit de series die ze hebben gemaakt. Munch werkte jarenlang aan Levensfries, waarin hij het leven van geboorte tot dood verbeeldde. Van Gogh schilderde een serie - Décoration -- voor het Gele huis in Arles, met onder meer De zonnebloemen. 'Symfonieën' noemden ze het zelf, als bewonderaars van Wagners symfonieën. Ook daarin waren ze zielsverwanten. Pianoklanken van Wagner's Siegfried begeleiden het slotakkoord van deze indrukwekkende tentoonstelling van twee reuzen die met hun brandend penseel elkaar versterken.

*****

Munch : Van Gogh, 25 sept t/m 17 jan in het Van Gogh Museum, Amsterdam.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden