Vader van de fotografie begon als schilder

ROTTERDAM - In een van de vergaderzalen van de Kunsthal bevinden zich een stuk of vijftig houten kisten. Op de meeste staat eenvoudig 'Photo Steichen' en dat is ook net waar het om gaat. Voor het eerst wordt er in Nederland een groot overzicht gewijd aan Edward Steichen, de vader van de fotografie, zoals medesamensteller Eveline Nuyten hem noemt.

Vanaf vandaag zijn er maar liefst tweehonderd van zijn klassiek geworden foto's te zien, waaronder zijn beroemde portret van Greta Garbo uit 1928 en dat van Rodin (1903) die met Victor Hugo op de achtergrond tegenover zijn beeld van 'de denker' eenzelfde peinzende houding heeft aangenomen.

De tentoonstelling, die in iets afgeslankter vorm eerder in 1995 in Luxemburg was te zien toen de stad culturele hoofdstad van Europa was, is vooral te danken aan het initiatief van de Luxemburgse ambassadeur in Nederland, Herbert Wurth. Hij greep het huidige voorzitterschap van zijn land in de Europese Unie aan om de drie grote nationale Steichen-collecties (die van de Nationale Bank, het Nationaal Museum en de Stedelijke collectie van de Phototèque Municipale) eens uit te venten.

Edward of Eduard Jean Steichen (1879-1983) werd in Luxemburg geboren. Toen hij nog heel klein was, emigreerden zijn ouders naar de Verenigde Staten waar zijn vader zijn geluk zocht in de kopermijnen van Hancock, niet ver van Milwaukee. Hij raakte arbeidsongeschikt; Edwards moeder nam de kostwinnersrol over en begon een hoedenzaak in Milwaukee. De jonge Edward, hij verwierf in 1889 de Amerikaanse nationaliteit, liep er graag rond en hield er zijn liefde voor schoonheid en beeldende kunst aan over.

Zo schonk zijn moeder hem op zijn zestiende zijn eerste fototoestelletje, een Kodak Box Camera, een van de eerste 'automatische' cameraatjes met filmrol die Eastman ontwikkelde. Een vergelijkbaar boxje is ook op de tentoonstelling te zien.

Steichens eerste filmpje werd een ramp. Slechts één van de vijftig opnamemogelijkheden lukte. De foto, die thuis in 1895 gemaakt werd, hangt er ook: 'My little sister at the piano'. Vooral het interieur valt op en de portretjes op de piano: van Beethoven en van Napoleon.

De Europese, vooral Franse, invloed bleek al snel in het werk van Steichen. Nadat hij eerst wat om zich heen gefotografeerd had en net als die andere, oudere grote pionier van de fotografie Alfred Stieglitz (1864-1946) zijn directe omgeving op bijna documentaire manier verkend had, ging hij verder en richtte hij zich vooral op het portret in de kunst.

Die voorliefde was niet zo vreemd. De fotografie en lithografie was aanvankelijk namelijk slechts bijzaak voor hem: in de eerste plaats voelde Steichen zich schilder nadat hij de Milwaukee Art Student League voltooid had in 1898. Zó fotografeerde hij zichzelf dan ook in Parijs, waar hij, in 1900 langere tijd verbleef: als een kunstenaar, met de kwast en het palet onder handbereik.

Wie het portret ziet, valt ook op hoe 'artistiek' de foto oogt. Meer dan een perfecte afspiegeling van de werkelijkheid lijkt het een houtskooltekening. Nog 'gekunstelder' in de goede zin van het woord was het al genoemde portret dat hij in zijn Parijse tijd van zijn grote held Auguste Rodin maakte. Daarin wordt duidelijk hoe de fotografie voor Steichen niet slechts een manier was om de werkelijkheid vast te leggen, maar juist een kunstvorm was waarbij compositie, licht en idee minstens zo belangrijk waren.

Het is die, ook in allerlei vormen in praktijk gebrachte, opvatting die Steichen zijn plaats in de fotografie heeft gegeven. Hoe ondergeschikt het werkelijkheidsbesef voor Steichen was, blijkt bijvoorbeeld uit zijn experimenten met schaduw en licht en vormen zoals spiralen en spiegels en de in scène gezette Griekse droomvoorstellingen als 'Wind-fire' (1920). Daarop portretteerde hij Thérèse Duncan, de dochter van de beroemde danseres Isadora, als een Griekse godin op de Acropolis. Een wapperend zijden gewaad moest het effect van vuur en wind uitbeelden.

Behalve als de eerste grote kunstenaar-fotograaf verwierf Steichen zijn bekendheid echter ook dankzij de vele beroemde filmsterren, politici en andere grootheden die hij portretteerde en daarna in glossies als Vanity Fair en Vogue afdrukte. Theodore en Franklin Roosevelt, de grote bankier J. P. Morgan, Garbo, Dietrich, Gloria Swanson, Chaplin, Churchill, Martha Graham, allemaal wilden ze graag voor hem poseren. Ze hangen er ook allemaal in de Kunsthal.

Maar de indrukwekkendste foto komt uiteindelijk toch vanuit de lucht. Gedurende de eerste wereldoorlog vloog Steichen als luitenant-fotograaf mee met de Amerikaanse troepen boven Frankrijk. Hij fotografeerde daar het stukgeschoten landschap bij Voulangis, ten noorden van Parijs. De foto werd gemaakt in 1917, de dag nadat zijn grote voorbeeld Rodin was overleden. Over schaduwen gesproken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden