Vacature: vredesduif voor Gaza

Het Gaza-conflict heeft dringend een bemiddelaar nodig. Liefst met ervaring en niet te partijdig. Wie zijn de kanshebbers?

De Palestijnen vrezen een slachtpartij in de Gazastrook als Israël een oorlog begint. De Israëlische regering is bezorgd om internationale kritiek als het Palestijnse dodenaantal toeneemt. De Israëliërs vrezen voor nog meer raketten. Het Midden-Oosten kan simpelweg niet nog een conflict verdragen.

Een staakt-het-vuren lijkt in ieders belang. Er wordt druk gezocht naar een bemiddelaar. Degene die een staakt-het-vuren tot stand weet te brengen, kan daarbij veel prestige genereren. Maar de rol van bemiddelaar is niet voor iedereen weggelegd. Wie zijn de kandidaten, en belangrijker: wie zijn de grootste kanshebbers?

De Verenigde Staten: wellicht achter de schermen

Waarom wel: De Amerikanen zijn Israëls belangrijkste bondgenoten en als enigen in staat om Jeruzalem te beteugelen. De jaarlijkse militaire hulp en de diplomatieke rugdekking die Israël in de VN-veiligheidsraad krijgt, houden het land overeind, of zorgen er in ieder geval voor dat het niet compleet geïsoleerd raakt. Reprimandes en dreigementen uit Washington worden in Jeruzalem daarom uiterst serieus genomen.

Tegelijkertijd kunnen de VS positieve druk uitoefenen op Israël, bijvoorbeeld met extra hulp, als het akkoord gaat met een staakt-het-vuren. Met financiële prikkels en extra militaire steun kregen de Amerikanen Israël eind jaren zeventig bijvoorbeeld bereid om de Sinaï-woestijn terug te geven aan Egypte. Nu kunnen de Amerikanen bijvoorbeeld Israël beloven om verder te helpen met het ontwikkelen en het financieren van betere luchtafweersystemen.

Waarom niet: Hoewel de VS Israël onder druk kunnen zetten, hebben de Amerikanen vrijwel geen invloed op Hamas. De islamistische beweging is in de VS aangemerkt als terroristische organisatie en bemiddelen met Hamas is een impliciete erkenning van haar gezag. In de VS ligt dit politiek zelfs gevoeliger dan in Israël, dat in het verleden wel vaker onderhandelde met de in zijn ogen terroristische organisatie.

Juist vanwege de innige banden tussen Israël en de VS, ziet Hamas waarschijnlijk weinig heil in een Amerikaanse bemiddelingspoging. Wel zullen de Amerikanen waarschijnlijk achter de schermen andere bemiddelaars proberen te zoeken voor dit conflict, zoals ze dat deden bij het laatste Gaza-conflict in november 2012 toen Egypte optrad als tussenpersoon.

Egypte: de onwelwillende, maar perfecte kandidaat

Waarom wel: Bij iedere escalatie rondom Gaza in het verleden was het Egypte dat de hoofdrol speelde als intermediair. Meestal met succes: in november 2012 gingen Israël en Hamas akkoord met een staakt-het-vuren, waardoor een grootschalige oorlog op het laatste moment kon worden afgewend.

Egypte beschikt over kundige diplomaten, die bekend zijn met zowel de Israëlische mentaliteit als die van Hamas. Het land erkent bovendien Israël als staat - in tegenstelling tot bijvoorbeeld Saoedi-Arabië - en grenst aan zowel de Gazastrook als Israël. Egypte heeft veel baat bij stabiele grenzen, vooral omdat zich daar ook veel djihadisten ophouden die de regering in Caïro omver willen werpen.

Het is Egypte er ook politiek alles aan gelegen een nieuwe oorlog in Gaza te voorkomen. De Egyptische bevolking is zeer begaan met het lot van de Palestijnen en de nieuwe president Abdoel Fattah al-Sisi kan het zich niet permitteren om zich de woede van het volk op de hals te halen door afzijdig te blijven. Tegelijkertijd moet hij Israël te vriend houden, wil hij verzekerd blijven van militaire hulp uit de Verenigde Staten. Een staakt-het-vuren tussen Hamas en Israël voorkomt dat Sisi moet kiezen tussen de wil van het volk en de hulp uit het buitenland. Het ligt dus voor de hand dat Egypte zal bemiddelen als het voor die rol gevraagd wordt.

Waarom misschien toch niet: De regering in Egypte, die vorig jaar via een coup de regering van moslimbroeder Mohamed Morsi uit het zadel wierp, voert een verbeten strijd met de islamistische beweging. De nieuwe regering van Abdoel Fattah al-Sisi beschouwt Hamas als vijand om diens ideologische banden met de Egyptische Moslimbroederschap. De regering van Sisi is nog niet bereid geweest om Hamas uit de brand te helpen. Sinds het uitbreken van het conflict heeft Sisi met geen woord gerept over de situatie in Gaza. De vraag is hoe lang hij kan blijven zwijgen.

Turkije: controversiële bemiddelaar van gewicht

Waarom wel: Turkije, dat zichzelf beschouwd als regionaal zwaargewicht, is op zoek naar internationaal prestige, vooral met alle negatieve berichten over de toegenomen repressie in het land. Een rol als bemiddelaar in het conflict tussen Israël en Hamas kan Turkije zijn slechte imago in het buitenland helpen opvijzelen.

De Turken hebben zowel goede betrekkingen met Hamas als nauwe militaire banden met Israël. De Turken erkenden het Palestijnse recht op zelfbeschikking al in de jaren tachtig, en ondertussen hielpen ze Israël op defensie- en inlichtingengebied. Het hoogtepunt in de Israëlisch-Turkse betrekkingen was in 1999, toen de Turkse geheime dienst een tip kreeg van Israël over de verblijfplaats van de door Ankara gezochte Koerdische leider Abdullah Öcalan. Nog steeds wisselen Turkije en Israël veel informatie met elkaar uit over groeperingen en werken zij samen op defensiegebied.

Waarom niet: Een Turkse rol in de bemiddeling met Israël zal weliswaar op weinig verzet stuiten van Hamas - onder premier Erdogan zijn de banden met Hamas in de afgelopen jaren flink verbeterd - maar Israël ziet een Turkse rol in het conflict waarschijnlijk niet zitten. Sinds 2008 is de vriendschap tussen Israël en Turkije in een crisis beland. De oorzaak daarvan is de Israëlische interventie in Gaza in 2008, waarbij meer dan duizend Palestijnen werden gedood. De Turkse regering veroordeelde de oorlog en beschuldigde Israël van het plegen van oorlogsmisdaden. Tot overmaat van ramp werd in mei 2010 een Turks schip, dat op weg was met activisten en hulpgoederen naar Gaza, door Israëlische militairen op zee aangevallen. Bij die actie kwamen negen Turken om het leven. Turkije eist sindsdien excuses en compensatie van de Israëlische regering.

Katar: de welwillende kandidaat, met een onwelwillende buur

Waarom wel: Sinds het gedwongen vertrek van Hamas' politieke hoofdkwartier uit Syrië, zetelt de beweging in het rijke oliestaatje Katar. Het hoofd van de politieke vleugel, Khaled Mesjaal, stuurt vanuit hoofdstad Doha zijn beweging aan en ontvangt er internationale gasten. Het olierijke Golfstaatje hoopt met zijn steun aan Hamas zichzelf vooral populair te maken onder de grote massa pro-Palestijnse Arabieren.

De Katarese autoriteiten staan ook op goede voet met Israël. De landen werken samen op economisch terrein, en in 2008 bracht de Israëlische president zelfs een bezoek aan Doha. In datzelfde jaar reisde een Katarese delegatie naar Israël met het verzoek om als bemiddelaar op te treden om de door Hamas ontvoerde Israëlische militair Gilad Sjalit vrij te krijgen.

Dat Katar beschikt over diplomatieke kwaliteiten, was te zien in het voorjaar van 2008, toen het land een Libanese burgeroorlog wist te voorkomen. Libanese gewapende groeperingen, waaronder Hezbollah, raakten met elkaar slaags waarbij veel doden vielen. Op uitnodiging van Katar kwamen alle partijen bij elkaar, en werd er onder de supervisie van de Katarese leider na lang onderhandelen een akkoord tussen hen bereikt.

Waarom misschien toch niet: Katars politieke ambities en vooral de steun aan de Moslimbroederschap (waar Hamas uit is voortgekomen), hebben kwaad bloed gezet bij de omliggende landen, en bij Saoedi-Arabië in het bijzonder. Dat land leeft op voet van oorlog met de Moslimbroederschap. Het streng islamitische Saoedi-Arabië ziet de ideologie van de Moslimbroederschap en die van Hamas als een gevaarlijke concurrent van de Saoedische versie van de islam, het zogeheten wahabisme.

Saoedi-Arabië, maar ook de Verenigde Arabische Emiraten, heeft Katar meerdere malen op de vingers getikt vanwege diens steun aan Hamas en de Moslimbroederschap. Toen Katar niet wilde luisteren trokken de van oudsher bevriende landen dit jaar hun ambassadeurs terug uit Doha. Uit vrees voor het machtige buurland Saoedi-Arabië is de Katarese regering begonnen met een verzoeningspoging met Riad. Het verbreken van de banden met Hamas, dat gaat Katar nog te ver, maar de hulp aan de beweging is minder openlijk dan voorheen. Als Katar de aandacht op de vriendschap vestigt door Hamas aan een bestand met Israël te helpen, kan dat nog tot boze reacties leiden in de omliggende landen.

Duitsland: de geheimzinnige outsider

Waarom wel: In 2011 speelde Duitsland een cruciale rol in de crisis tussen Israël en Hamas. De Duitse geheime dienst (BND) zond een van zijn meest ervaren spionnen, de arabist Gerhard Conrad, naar het Midden-Oosten om Hamas over te halen de Israëlische militair Gilad Sjalit vrij te krijgen, die sinds 2006 werd vastgehouden door de beweging. Uiteindelijk wist hij een deal tusen Hamas en Israël tot stand te brengen, waarbij Sjalit werd geruild tegen meer dan duizend Palestijnse gevangenen.

Duitsland trad in het verleden al eerder op als bemiddelaar tussen Israël en de Libanese militie Hezbollah. In 2004 faciliteerde de BND - ook onder leiding van Gerhard Conrad - een gevangenenruil, waarbij meer dan 400 Libanezen en Palestijnen in Israëlische cellen geruild werden tegen één door Hezbollah vastgehouden Israëlische zakenman en de lichamen van nog drie Israëlische militairen. In 2008 herhaalde de Duitse geheime dienst zijn succes, opnieuw ging het om een uitruil van gevangenen tussen Hezbollah en Israël.

Duitsland staat vanwege zijn uitgesproken pro-Israëlische beleid op goede voet met Jeruzalem. Tegelijkertijd staat het land bij de Palestijnen bekend als betrouwbaar en evenwichtig. De Duitse geheime dienst heeft geen gewelddadige reputatie, in tegenstelling tot de Amerikaanse, Franse en Britse zusterdiensten, is uitstekend ingevoerd in de politiek van het Midden-Oosten en heeft toegang tot de ontoegankelijkste regimes en organisaties van de regio.

Waarom niet: Het conflict in Gaza is simpelweg geen prioriteit voor Duitsland en zolang er genoeg andere gegadigden zijn, zal het zich niet zo snel opwerpen als bemiddelaar.

President Obama en zijn Israëlische collega Peres in 2013. Vanwege de innige banden tussen Israël en de VS, ziet Hamas waarschijnlijk weinig heil in een Amerikaanse bemiddelingspoging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden