Vaarwel levensbeschouwelijke omroepen. Of is het tot ziens?

Op 1 januari houden de kleine levensbeschouwelijke omroepen op te bestaan. Betekent dat ook het einde van de bezinning op tv?

De studio zit vol met huidige en oude RKK-gedienden. Ze komen bij elkaar om voor het programma 'Adieu RKK' nog één keer terug te blikken op de lange geschiedenis van de katholieke omroep. Het kabinet besloot dat de organisatie vanaf 1 januari gaat verdwijnen, samen met de zes andere levensbeschouwelijke omroepen Ikon, Human, Hindoe omroep (OHM), de Boeddhistische Omroep Stichting (BOS), de Moslimomroep en de Joodse Omroep.

Oud-premier Dries van Agt noemt in het programma het einde van de RKK 'niets minder dan een culturele ramp, een spirituele catastrofe'. Ook andere gasten in 'Adieu RKK', dat op 29 december wordt uitgezonden, zijn pessimistisch gestemd. Tussen de vloedgolf aan luchtigheid op de publieke netten, zien zij de RKK als een baken van rust waar nog ruimte is voor bezinning. En juist die kleine levensbeschouwelijke omroepen zouden ervoor zorgen dat mensen bij elkaar achter de voordeur kunnen kijken, ook bij iemand met een hele andere geloofsovertuiging.

De reli-omroepen waren de afgelopen decennia een wat bijzondere bewoner van het Hilversumse Mediapark. In het leven geroepen om tv en radio te maken voor de religieuze minderheden in Nederland, krijgen ze niet - zoals de ledenomroepen als AvroTros, Max of VPRO - zendtijd op basis van het aantal leden, maar op basis van de grootte van de achterban. Het aandeel op radio en tv is dan wel klein (samen zenden ze jaarlijks ruim duizend uur radio en 350 uur televisie uit) de omroepjes worden geregeld het levende voorbeeld van de pluriformiteit van het Nederlandse publieke bestel genoemd.

Ruzies en wanbeleid

Toch was die situatie volgens Bert Janssens van Human, al langer onhoudbaar. Er wordt al jaren aan de poten van de omroepjes gezaagd. Eerst was het voormalig CDA-minister Marja van Bijsterveldt die met een bezuiniging van 13 miljoen euro het budget zowat halveerde. Daarbij sprak ze de levensbeschouwelijke omroepen vermanend toe dat ze zich weer moesten gaan toespitsen op hun wettelijke taak: programma's maken voor hun achterban. Daar waren ze naar haar mening te veel van afgedreven.

En dan was er de afgelopen jaren ook nog een hoop gedoe. Interne ruzies, onder meer bij de Moslimomroep, werden voor de rechter uitgevochten. Financieel wanbeleid, zoals bij de Hindoe Omroep, zorgde voor een veelvuldig ingrijpen van de mediatoezichthouder. Het runnen van een omroep die in zeer nauw contact staat met de achterban, of dat nou kerken of andere organisaties zijn, blijkt niet altijd makkelijk.

Het is de huidige staatssecretaris Sander Dekker van mediazaken die de reli-omroepen uiteindelijk de genadeklap uitdeelde. Hij besloot de geldkraan helemaal dicht te draaien en de uitzendlicenties in te trekken. Wel blijft er vanuit de overheid de opdracht aan de NPO om levensbeschouwelijke programma's te maken. Daarvoor heeft de koepelorganisatie van de publieke omroep 13 miljoen euro te verdelen voor programma's die aantoonbaar 'één van de levensbeschouwelijke stromingingen vertegenwoordigen' en 'dicht bij de achterban staan'.

Daarom heerst er ook niet alleen een gevoel van weemoed in de RKK-studio. Leo Fijen, tot voor kort hoofd van de katholieke omroep, maar inmiddels volledig ingeburgerd en verantwoordelijk voor de afdeling journalistiek bij de KRO-NCRV, zegt vooral optimistisch en trots te zijn. Hij onderstreept nog maar eens dat de programma's van de RKK, van de eucharieviering tot 'Kruispunt', volgend jaar nog gewoon op tv zijn. Weliswaar onder KRO-vlag, maar wat zal de kijker daarvan merken?

Ook andere omroepen benadrukken dat. Zo blijven Ikon-programma's als 'Nachtzoen' en 'De nieuwe wereld' gewoon bestaan - met het EO-logo bovenin de hoek, dat dan wel. En volgens Human-directeur Janssens kan de tv-kijker nog gewoon op de typische Human-documentaires rekenen.

Met andere woorden: levensbeschouwelijke programma's blijven ook na 1 januari bij de publieke omroep gewoon gemaakt worden. Met het enige verschil dat, als we de NPO mogen geloven, alles een stuk efficiënter wordt, omdat de lappendeken aan organisatie overzichtelijker wordt.

Opgelost, niet zoveel aan de hand dus? Nou, zo simpel is het ook weer niet. Volgens Alfred Edelstein, directeur van de Joodse Omroep, is het nooit leuk om je eigen organisatie op te moeten doeken. Niet alleen omdat het 'persoonlijk drama' is voor veel van de medewerkers die hun baan kwijtraken, maar ook omdat het een eind betekent van de eigen zuil in het publieke bestel die de verschillende minderheden tot nu toe hadden. "En dat kun je niet echt een verrijking noemen", zegt de omroepdirecteur.

Ook Leo Fijen erkent dat er met aansluiting bij de KRO van zijn RKK een einde komt aan de relatieve vrijheid die de levensbeschouwelijke omroepen hadden. Het zijn de grote omroepen die straks verantwoordelijkheid dragen voor de bezinnende programma's en die dus samen met de NPO de touwtjes in handen hebben. Fijen: "Tot voor kort was het zo dat als ik een idee had voor een programma, ik eens een zendermanager belde om te vragen of hij het iets vond. We waren een soort vrijstaat tussen al die omroepen. Dat is straks wel verleden tijd."

Bovendien wist niet elke reli-omroep even soepel een partner te vinden in een van de grotere organisaties op het Mediapark. RKK is dan wel tevreden met de samenwerking met KRO-NCRV. Ikon en de Joodse Omroep zijn blij dat ze aansluiting hebben gevonden bij de EO, waar ze naar eigen zeggen de ruimte krijgen voor hun geluid. Human koos een andere weg en hield een succesvolle ledencampagne en is vanaf 1 januari een 'gewone' aspirant-omroep, wat de humanisten meer vrijheid geeft.

Maar zo soepel liep het niet bij alle reli-omroepjes. De Boeddhistische Omroep Stichting hoopt net als de RKK aansluiting bij KRO-NCRV te vinden, maar die gesprekken zijn volgens de directeur van BOS nog niet helemaal afgerond. Blijven alleen de Hindoe omroep OHM en Moslimomroep over. Zij vielen tot nu buiten de boot. En zoals de Mediawet dan voorschrijft, betekent dat vanzelfsprekend aansluiting bij de taakomroep NTR.

Eigenlijk is die omroep (die onder meer de wettelijke taak heeft om de diversiteit te bevorderen) de opvallende afwezige in dit verhaal. Lange tijd leek het erop dat de Joodse omroep, OHM, BOS en de Moslimomroep zich bij de NTR zouden voegen. Er zou één programmaraad worden gecreëerd waar de stromingen in vertegenwoordigd zouden zijn. Uiteindelijk voelden de Joodse Omroep en BOS zich daarbij niet gehoord, waarna ze op zoek gingen naar een andere partner.

Gepasseerd

De Hindoe-omroep had misschien wel hetzelfde gewild, maar is te veel bezig geweest met de interne bestuurlijke strubbelingen, zegt John van der Starre, tot voor kort interim-directeur bij OHM. De Moslimomroep voerde naar eigen zeggen onder meer gesprekken met KRO-NCRV en de EO, maar dat liep telkens op niets uit.

De Moslimomroep laat het daar niet bij zitten. Het voelt zich gepasseerd. De NTR gaat programma's maken voor de moslims in Nederland en vertegenwoordigt volgens de NPO daarbij 'aantoonbaar' de moslim-stroming. Maar bestuurslid Driss El Boujoufi van de Stichting Zendtijd Moslims (SZM) - de huidige licentiehouder - is het daar niet mee eens. Zijn achterban is volgens hem niet betrokken bij de NTR-programmering. "Dat terwijl in de wet staat dat de levensbeschouwelijke programmering tot stand moet komen in nauwe samenwerking met de achterban", aldus het bestuurslid. Hij dreigt naar de rechter te stappen om zijn gelijk te halen.

En zo verloopt ook het opdoeken van de levensbeschouwelijke omroepen zoals de levensloop van de organisaties: met gedoe. Voorstanders van het verdwijnen van de omroepjes zullen daarin bevestigd zien dat het maar beter is dat alles na 1 januari efficiënter wordt geregeld. Terwijl tegenstanders zullen betogen dat die discussie over het al dan vertegenwoordigen van een bepaalde minderheid, nou eenmaal hoort bij een pluriform publiek stelsel. Een bestel dat, hoe je het ook bekijkt, net even een stukje minder pluriform zal worden.

Het programma 'Adieu RKK' is op 29 december om 16.05 uur te zien op NPO 2. Ook de Ikon neemt afscheid met een tv-nacht op 28 december vanaf 23.30 uur op NPO 2: 'Ikon 1001 Nacht'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden