Vaarwel Iran, land van dreiging en hoop

Foto uit de tentoonstelling 'Iran, année 38'. Fotograaf: Babak Kazemi Beeld rv
Foto uit de tentoonstelling 'Iran, année 38'. Fotograaf: Babak KazemiBeeld rv

Na een verblijf in Iran van zeventien jaar, komt correspondente Carolien Omidi terug naar Nederland. Het land is gemoderniseerd, maar nog lang niet democratisch.

Voordat ik me met mijn gezin in Teheran vestigde, had ik Iran twee keer bezocht. Maar pas wanneer je langer meedraait, zie je de ware aard van een land en zijn inwoners. En voor Iran geldt misschien nog wel meer dan voor andere landen: niets is wat het lijkt. Je moet tussen de regels lezen, de zoete woorden van ta'arof, de Iraanse hoffelijkheid, vertalen naar hun ware betekenis. Dat vergt oefening en tijd.

Met een koffer, mijn man, een acht maanden oude dochter en wat vage toezeggingen van diverse media kwam ik in 2000 in Teheran. Het was de tijd van de hervormingsgezinde president Khatami en in de straten van de Iraanse hoofdstad, die trots de namen van martelaren dragen, hing een onmiskenbare geur van verwachting. Het leek me fantastisch de ontwikkelingen in dit geïsoleerde en volgens westerlingen tamelijk enge land te beschrijven voor een Nederlands publiek.

Teleurstelling

De hoge verwachtingen die veel Iraanse burgers koesterden, maakten al gauw plaats voor teleurstelling toen bleek dat Khatami veel van zijn verkiezingsbeloften niet waar kon maken. Vandaag zien we met president Rohani precies hetzelfde gebeuren.

Veel grauwer en ongezelliger was Teheran in die beginjaren. Er waren nauwelijks koffiezaakjes of terrasjes. Disco's en bars zul je nog steeds niet aantreffen, maar het barst tegenwoordig van de tentjes en restaurantjes, die met name bij jongeren zeer in trek zijn. En hoe leuk was het vroeger om tijdens vakanties in Nederland weer eens fatsoenlijk te kunnen winkelen! Luierdoekjes en fruithapjes, ik nam alles mee terug naar Teheran. Tot daar de laatste jaren het ene na het andere luxe winkelcentrum uit de grond werd gestampt. Buitenlandse producten - hoewel niet goedkoop - zijn er nu in overvloed.

En al is de internetsnelheid hier nog niet te vergelijken met die in Nederland, het lijkt gebruikers van sociale media niet te deren; sociale media zijn bijzonder populair. Ik heb het idee dat het mensen bewuster heeft gemaakt en mondiger. Er wordt over van alles geklaagd en er wordt flink op los geprotesteerd. Dat zag je vroeger zelden.

Hedjab

De hedjab, een wijde zwarte mantel tot op mijn enkels. Dat was aanvankelijk mijn gangbare dracht. Mijn favoriete exemplaar was er eentje waar allemaal kleine spiegeltjes op waren geborduurd. Eigenlijk best hip. Ik vond dit gewaad toen ik alle kledingkasten opruimde. Zou ik hem nu aandoen, liep ik in het noorden van de stad zeker voor gek. Langzaam werden de modellen strakker, korter en kleurrijker. Een jaar of drie geleden verdwenen opeens de knopen en sindsdien laten veel vrouwen de jas open.

Opmerkingen over te dunne pantykousjes heb ik in het begin zeker gehad. Sinds blote voeten in sandalen gangbaar zijn niet meer. Toch loop je nog steeds kans tijdens tochtjes in de stad de zedenpolitie - Gashte Ershad in het Perzisch - tegen te komen. Vooral in de lente. Naast de geüniformeerde Gashte Ershad zijn er maar liefst zevenduizend undercover-zedenagenten. Naast je fout kleden waren er nog tal van riskante gedragingen. Harde popmuziek uit je autoraampje laten knallen, paraderen met je hond of als meisje niet met je buurjongen buiten een ijsje eten. Maar vaak zegt de politie er niets van. Soms kunnen dingen simpelweg wel en een andere keer weer niet.

Tegenwoordig worden de kledingvoorschriften minder goed nageleefd. Zo is autorijden zonder hoofddoek onder sommige Iraanse vrouwen populair, iets dat zeventien jaar geleden ondenkbaar was. Op sociale media protesteren Iraniërs tegen de verplichte hedjab en op Witte Woensdag voegen ze de daad bij het woord: mannen en vrouwen dragen dan witte kleding en hoofddoek.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Foto uit de tentoonstelling 'Iran, année 38'. Fotograaf: Morteza Niknahad Beeld rv
Foto uit de tentoonstelling 'Iran, année 38'. Fotograaf: Morteza NiknahadBeeld rv

Wet van de jungle

De hoeveelheid blik op de weg is enorm toegenomen, ondanks de aanleg van een groot metronetwerk in de stad. Nu steeds meer auto's zich door de vaak nauwe steegjes van Teheran wurmen, hebben verkeersregels het definitief afgelegd tegen de wet van de jungle. Je dient ieder miniem stukje ruimte voor je motorkap onmiddellijk te pakken. Zebrapaden dienen alleen een decoratief doel. Je moet haast suïcidaal zijn om erover te lopen. Wie het waagt ervoor te stoppen, kan rekenen op een luid getoeter.

Maar het ergste is de luchtvervuiling. Van de tien meest vervuilde steden ter wereld zijn er vier Iraans. En dan staat het zwaar vervuilde Teheran nog niet eens in die toptien. De stad Ahwaz in het zuiden van Iran staat op nummer één. Per jaar sterven er duizenden mensen aan de gevolgen van luchtvervuiling. Kanker is stijgende in Iran, ook onder kinderen. Volgens deskundigen is de Iraanse benzine de grootste boosdoener; die is van slechte kwaliteit en bijzonder kankerverwekkend.

Misdaad

In de maand voordat ik vertrok, stond de politie twee keer aan mijn deur. Waarom hadden we het hek van onze oprit open laten staan? Vroeger stond dat hek altijd open en kraaide er geen haan naar. Maar naar verluidt is de misdaad in Iran de afgelopen jaren flink toegenomen, hoewel niemand dat met cijfers kan ondersteunen want de Iraanse regering maakt misdaadstatistieken niet openbaar. Maar Iraanse burgers voelen zich onveiliger, zeggen ze, en ik hoor van buren en kennissen meer verhalen over autodiefstal en zelfs berovingen thuis.

Iraanse autoriteiten geven het Westen de schuld. De aanwezigheid van buitenlandse machten in de regio en hun plan om drugsmisbruik, seks en geweld onder meer via satellietschotels te promoten, is volgens hen een belangrijke oorzaak van de gestegen criminaliteit in het land.

Die verklaring bevredigt niet echt. De sluiting van fabrieken, de jeugdwerkloosheid en de hoge inflatie spelen een veel grotere rol in de toegenomen criminaliteit. De Iraanse economie staat er nog steeds bijzonder slecht voor. Dat zorgt voor geldnood. Die kan zich direct vertalen in diefstal, maar maakt mensen ook boos, gefrustreerd en wanhopig. Agressie ligt op de loer en een simpel verkeersconflict mondt makkelijk uit in moord.

Veiligheid

Volgens de nationale politiechef Ahmadi-Moqaddam steeg het aantal bedreigingen, (groeps)verkrachtingen en moorden schrikbarend na de onrusten volgend op de presidentverkiezingen in 2009. Met name het aantal moorden binnen families is toegenomen. Toch is er in Iran nog steeds minder misdaad dan in de meeste westerse landen. Ik heb me altijd bijzonder veilig gevoeld.

Wat niet verandert, is de immer aanwezige dreiging. En speculaties over enge dingen die Iran te wachten staan. In de duistere regeringsjaren van de oerconservatieve president Mahmoed Ahmadinejad, van 2005 tot 2013, speelde vooral Irans recht op een vreedzaam gebruik van nucleaire energie een rol. Er werd continu gespeculeerd over een aanval van de Verenigde Staten op Iraanse nucleaire installaties. Tegenwoordig komt de dreiging niet alleen van de VS, maar ook uit Saudi-Arabië en van terreurgroep IS, die onlangs voor het eerst een dubbele aanslag pleegde in Teheran. Burgers fluisteren bezorgde woorden over een mogelijke oorlog. Mijn schoonmoeder Forough, die de aanloop naar de oorlog tegen Irak heeft meegemaakt, is er helemaal niet gerust op.

In de loop van de jaren heb ik Iran zien moderniseren, de hoop zien vervliegen, de bittere smaak van de sancties geproefd, de prijzen zien vervijfvoudigen, ontelbare verwensingen aan het adres van 'Grote Satan' Amerika en Israël uit de monden van conservatieven gehoord, maar ook ontelbare complimenten aan Amerika en andere westerse landen. Ik heb verkiezingen verslagen, veel gastvrijheid ervaren en de vreugde en het verdriet van de Iraniërs mogen delen.

Altijd in beweging

Iran is een droom voor iedere journalist: het is altijd in beweging. Vliegen Iraanse en Amerikaanse politici elkaar niet in de haren, dan is er wel één of ander binnenlands schandaal. Oerconservatieve geestelijken zorgen voor beroering met hun fatwa's en controversiële uitspraken. Het is een land van uitersten, waar niemand het ooit met iemand eens lijkt te kunnen worden.

Deze pluriformiteit maakt dat hervormingen maar moeizaam doorgevoerd worden. Net wanneer je denkt dat het land een paar stapjes vooruit zet, zorgen machtsblokken binnen de islamitische republiek voor een stap terug. Het is een machtsspel waarvan de uitkomst onduidelijk blijft en die de toekomst bijzonder onzeker maakt. Die grote onzekerheid is een gruwel voor veel burgers en een belangrijke reden om te emigreren.

Maar toch. Het zal ongetwijfeld moeizaam gaan en veel te lang duren maar er is ontegenzeggelijk een hervorming gaande, waarin Iraniërs strijden voor democratische waarden, mensenrechten en persoonlijke en sociale vrijheden. Gedragen door miljoenen veelal goed opgeleide en mondige Iraanse jongeren, de generatie die de toekomst van het land bepaalt.

Foto's uit de tentoonstelling 'Iran, année 38'

'Iran, année 38' verwijst niet naar 1938 maar naar 1979, het jaar van de islamitische revolutie in Iran. 38 jaar later laat deze tentoonstelling het land zien door de ogen van min of meer bekende Iraanse fotografen. Zo zag je Iran niet vaak verbeeld: strandvertier, kamperen, klimaatcrisis, drugsafkickcentrum, moeder met alzheimer, verwerking van de Irak-Iran oorlog. Dat iedere fotograaf die in Iran werkt te maken heeft met restricties valt direct op: veel geënsceneerde foto's en uitbundig gebruik van photoshop.

Les Rencontres de la Photographie, Arles, Frankrijk tot en met 24 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden